Αγρότες στη Σικελία μετατρέπουν την ηφαιστειακή στάχτη της Αίτνας από απειλή σε πολύτιμο φυσικό λίπασμα. Έρευνες δείχνουν ότι η αξιοποίησή της μπορεί να μειώσει χημικά, κόστη και περιβαλλοντικό αποτύπωμα, ανοίγοντας δρόμο για νέες κυκλικές πρακτικές στην Ευρώπη.
Στους πρόποδες της Αίτνας, γύρω από πόλεις όπως η Τζιάρρε και η Κατάνια, η ηφαιστειακή στάχτη ήταν για δεκαετίες συνώνυμο της ζημιάς: καλυμμένες καλλιέργειες, φραγμένα δίκτυα ύδρευσης, εβδομάδες καθαρισμού και μεγάλα κόστη για δήμους και κατοίκους. Σήμερα, μια ομάδα αγροτών και ερευνητών στη Σικελία επιχειρεί να αντιστρέψει την εικόνα, αντιμετωπίζοντας τη στάχτη ως «δώρο που πέφτει από τον ουρανό» και όχι ως επικίνδυνο απόβλητο.
Από βάρος σε φυσικό λίπασμα
Ο Αντρέα Πασανίζι, παραγωγός τροπικών φρούτων και εσπεριδοειδών στην Τζιάρρε, καλλιεργεί περίπου 100 εκτάρια γης χρησιμοποιώντας ηφαιστειακή στάχτη ως λίπασμα. Όπως περιγράφει, κάθε έκρηξη της Αίτνας «έστρωνε» τα χωράφια με τόνους λεπτόκοκκης στάχτης, που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν απειλή για τα φυτά και το πόσιμο νερό. Η υπερβολική συσσώρευση τα τελευταία χρόνια, με καθημερινές πτώσεις στάχτης 12.000 τόνων σε ορισμένους οικισμούς και έως 17.000 τόνων ημερησίως στην Κατάνια τον Ιούλιο 2024, καθιστούσε την κατάσταση οικονομικά και λειτουργικά μη βιώσιμη.
Καθοριστική ήταν μια πενταετής ερευνητική προσπάθεια του Πανεπιστημίου της Κατάνια, η οποία χαρτογράφησε τη χημική σύσταση της στάχτης της Αίτνας και διερεύνησε πιθανές εφαρμογές της σε πολλούς κλάδους: από οδοποιία και μονώσεις έως καθαρισμό νερού και μελάνια για τρισδιάστατη εκτύπωση. Στον αγροτικό τομέα, η στάχτη αποδείχθηκε πλούσια σε σίδηρο, αλουμίνιο και πυρίτιο, στοιχεία που ευνοούν τη γονιμότητα εδαφών και τη στράγγιση του νερού.
Για παραγωγούς όπως ο Πασανίζι και ο οινοποιός Εμίλιο Σιάκα στη Λινγκουαγκλόσα, η στάχτη λειτουργεί ως συμπληρωματικό φυσικό λίπασμα, επιτρέποντας τη μείωση χημικών εισροών και κόστους. Ο Σιάκα επιλέγει να αφήνει τη στάχτη στο αμπέλι, διαπιστώνοντας καλύτερη απορροή υδάτων και σταθερότερη θρέψη, αξιοποιώντας τη «γεωλογική μοναδικότητα» του ηφαιστειακού terroir.
Κανόνες αποβλήτων, κόστος και θεσμικά εμπόδια
Η μετάβαση, ωστόσο, δεν είναι απλή. Ο επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας, καθηγητής περιβαλλοντικής μηχανικής Πάολο Ροκάρο, επισημαίνει ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία ταξινομεί τη στάχτη ως αστικό απόβλητο: όταν συλλέγεται από συνεργεία ή πολίτες, λαμβάνει κωδικό ΕΚΑ 20 03 03 (υπολείμματα καθαρισμού οδών), που θεωρείται μη διαχωρισμένο απόβλητο και δεν μπορεί να ανακυκλωθεί επισήμως.
Αυτό σημαίνει ότι οδηγείται σε ειδικούς χώρους ταφής με υψηλό κόστος – περίπου 300 ευρώ ανά τόνο, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Πανεπιστημίου. Η ίδια μελέτη δείχνει ότι η ανακύκλωση για εμπορική χρήση μπορεί να συμπιέσει το κόστος στα 30 ευρώ ανά τόνο. Δεν είναι τυχαίο ότι δεκάδες δήμοι γύρω από την Αίτνα βρέθηκαν το 2021 στα όρια της οικονομικής ασφυξίας λόγω δαπανών καθαρισμού.
Η πίεση αυτή οδήγησε το 2024 σε έκδοση περιφερειακών κατευθυντήριων γραμμών στη Σικελία για την επαναχρησιμοποίηση της ηφαιστειακής στάχτης. Ωστόσο, όπως αναγνωρίζει ο Ροκάρο, δεν έχει ακόμη δημιουργηθεί λειτουργικό δίκτυο εταιρειών που θα συλλέγουν, θα επεξεργάζονται και θα επαναδιοχετεύουν τη στάχτη σε αγρότες ή άλλους κλάδους. Προς το παρόν, η αλλαγή βασίζεται σε μεμονωμένες πρωτοβουλίες και στην προσπάθεια να μετατραπεί η κοινωνική αντίληψη: από «κατάρα» σε πρώτη ύλη.
Ισλανδική εμπειρία και δημιουργική επαναχρησιμοποίηση
Παρόμοια μοτίβα εμφανίζονται και στην Ισλανδία, μετά την έκρηξη του ηφαιστείου κάτω από τον παγετώνα Έγιαφιατλαγιόκουτλ το 2010. Αρχικά η προτεραιότητα ήταν η προστασία των ζώων από δηλητηρίαση από φθόριο. Στη συνέχεια, παραγωγοί σιταριού όπως ο Θοραρίν Όλαφσον παρατήρησαν ότι χωράφια που δεν καθαρίστηκαν από τη στάχτη απέδιδαν, χρόνια μετά, σαν «πρώτο έτος» καλλιέργειας – γεγονός που αποδόθηκε στην ευεργετική δράση της στάχτης στο έδαφος.
Πέρα από τη γεωργία, καλλιτέχνες όπως η Ισλανδή κεραμίστρια Γκούντμπιοργκ Κάραδοτιρ ενσωματώνουν ηφαιστειακή στάχτη σε πορσελάνη, ως μορφή «upcycling», αλλά και ως πολιτισμικό σύμβολο ταυτότητας. Παρόμοιες καλλιτεχνικές πρωτοβουλίες αναπτύσσονται και στη Σικελία, όπου δημιουργοί όπως η Νίλα Ζάιρα Ντ’ Ούρσο μετατρέπουν σακούλες στάχτης σε αναμνηστικά αντικείμενα και έργα τέχνης.
Σχόλιο 
: Η περίπτωση της Αίτνας αναδεικνύει στην πράξη τι σημαίνει κυκλική οικονομία σε τοπικό επίπεδο: ένα υλικό με υψηλό κόστος διαχείρισης μετατρέπεται σε εισροή για τη γεωργία, τη βιομηχανία και την τέχνη. Το κρίσιμο ερώτημα για την Ευρώπη –και για χώρες όπως η Ελλάδα με έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα– είναι αν το θεσμικό πλαίσιο αποβλήτων θα προσαρμοστεί γρήγορα ώστε να επιτρέψει τέτοιες λύσεις, πριν τα κόστη διάθεσης και η εξάρτηση από χημικά λιπάσματα γίνουν ακόμη πιο δυσβάσταχτα.
#Ιταλία #Αίτνα #Γεωργία #ΚυκλικήΟικονομία
