Δώδεκα άγνωστες μέχρι σήμερα φωτογραφίες από τη ναζιστική εκτέλεση 200 Ελλήνων αγωνιστών στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 εμφανίστηκαν προς πώληση στο eBay, προκαλώντας πολιτική και ηθική θύελλα. Η Ελλάδα διεκδικεί τα τεκμήρια ως εθνική κληρονομιά, ενώ ιστορικοί μιλούν για μοναδικό υλικό που ανατρέπει τη σιωπή της εικόνας γύρω από τα εγκλήματα κατοχής.
Δώδεκα κιτρινισμένες ασπρόμαυρες φωτογραφίες, που αποτυπώνουν βήμα προς βήμα την εκτέλεση περίπου 200 κομμουνιστών αντιστασιακών στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944, εντοπίστηκαν στις 14 Φεβρουαρίου σε δημοπρασία στο eBay. Οι εικόνες, άγνωστες μέχρι σήμερα στην ιστορική έρευνα, δείχνουν τους μελλοθάνατους να βαδίζουν δύο-δύο, με το κεφάλι ψηλά, τραγουδώντας, λίγα λεπτά πριν από τον τουφεκισμό τους από Γερμανούς στρατιώτες.
Ιστορικό βάρος και αντιδράσεις στην Ελλάδα
Η εκτέλεση στην Καισαριανή αποτελεί ένα από τα πιο εμβληματικά ναζιστικά εγκλήματα στην κατεχόμενη Ελλάδα. Όπως υπενθυμίζει ο ιστορικός Σπυρίδων Τσουτσούμπης, οι εκτελέσεις έγιναν ως αντίποινα για επίθεση του ΕΛΑΣ στις 27 Απριλίου 1944 σε γερμανική φάλαγγα, κατά την οποία σκοτώθηκε ο στρατηγός Φραντς Κρεχ. Οι περίπου 200 κρατούμενοι, πολλοί εκ των οποίων είχαν συλληφθεί ήδη από τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά και παραδόθηκαν στις δυνάμεις Κατοχής μετά την ήττα της Ελλάδας, οδηγήθηκαν στο Σκοπευτήριο ως «αντίποινα».
Παρά το γεγονός ότι η σφαγή είναι βαθιά χαραγμένη στη συλλογική μνήμη –με τραγούδια, ποιήματα, χαρακτικά, βιβλία και κινηματογραφική ταινία– μέχρι σήμερα δεν υπήρχε φωτογραφική τεκμηρίωση του γεγονότος. «Γνωρίζαμε τι συνέβη μόνο μέσα από αφηγήσεις» σημειώνει ο ιστορικός Πολυμέρης Βόγλης, τονίζοντας ότι οι νέες φωτογραφίες επιβεβαιώνουν τον «μύθο» πως οι πολιτικοί κρατούμενοι βάδισαν προς το εκτελεστικό απόσπασμα περήφανοι και ανυποχώρητοι.
Η δημοσιοποίηση της δημοπρασίας προκάλεσε έντονη κατακραυγή στην Ελλάδα. Ο Βέλγος συλλέκτης Τιμ ντε Κράεν, που ειδικεύεται σε υλικό του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, απέσυρε τις φωτογραφίες από το eBay αφού ορισμένες είχαν φτάσει προσφορές άνω των 2.000 δολαρίων. «Κατανοώ πλήρως ότι πρόκειται για υλικό ιδιαίτερα ευαίσθητης ιστορικής φύσης» δήλωσε σε ελληνική εφημερίδα.
Ηθική διάσταση και μάχη για την κληρονομιά
Η ελληνική κυβέρνηση έχει στείλει ειδικούς στο Βέλγιο για να εξετάσουν την αυθεντικότητα του υλικού και να συναντήσουν τον κάτοχό του. «Οι φωτογραφίες πρέπει να αποκτηθούν από το ελληνικό Δημόσιο, εφόσον είναι γνήσιες. Τότε συνιστούν μοναδικά τεκμήρια, άρρηκτα συνδεδεμένα με ένα συγκεκριμένο τραγικό γεγονός της ελληνικής ιστορίας και άρα μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς του ελληνικού λαού» τόνισε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης.
Σύμφωνα με ιστορικούς, οι λήψεις έγιναν σχεδόν βέβαια από Γερμανούς εκτελεστές ή συνοδούς τους, από τη σκοπιά του θύτη. Αναφέρεται ως πιθανός φωτογράφος ο Γκύντερ Χάιζινγκ, δημοσιογράφος της προπαγάνδας του Γκέμπελς, ενώ ελληνικά μέσα έχουν μνημονεύσει και τον υπολοχαγό Χέρμαν Χέλερ, που υπηρετούσε τότε στην Ελλάδα. Ο Γάλλος ιστορικός Γκιγιόμ Πολάκ υπογραμμίζει ότι τέτοιες φωτογραφίες είναι συνήθως προσεκτικά σκηνοθετημένες, είτε ως «πολεμικά τρόπαια» είτε ως αποδεικτικά «καλής εκτέλεσης» διαταγών.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι ανάλογα τεκμήρια ναζιστικών εκτελέσεων έχουν αναδυθεί και αλλού, όπως στη Γαλλία, δεκαετίες μετά τον πόλεμο, συχνά από ιδιωτικά αρχεία βετεράνων. Ο Πολάκ προειδοποιεί για τη «νοσηρή έλξη» που ασκούν τέτοιες εικόνες στην αγορά συλλεκτών και επιμένει ότι πρέπει να καταλήγουν σε θεσμικά αρχεία και μουσεία, όχι σε ιδιωτικές δημοπρασίες.
Παράλληλα, το ΚΚΕ, με τη βοήθεια ερευνητών, έχει ξεκινήσει την ταυτοποίηση των προσώπων στις φωτογραφίες. Ήδη έχουν αναγνωριστεί ο πολιτικός αγωνιστής Θρασύβουλος Καλαφατάκης και ο συνδικαλιστής Δημήτρης Παπαδόπουλος. Όπως σημειώνει ο Τσουτσούμπης, οι εικόνες «αποκαθιστούν την αξιοπρέπεια των θυμάτων», δίνοντάς τους πρόσωπο, όνομα και ιστορία απέναντι σε ένα καθεστώς που επεδίωκε να τα εξαφανίσει από τη μνήμη της ανθρωπότητας.
Σχόλιο 
: Η υπόθεση αναδεικνύει το κενό διεθνούς ρύθμισης για το εμπόριο υλικού μαζικών εγκλημάτων: όταν η μνήμη γίνεται αντικείμενο πλειστηριασμού, η ευθύνη των κρατών και των θεσμών πολιτισμού είναι να τη μετατρέπουν σε δημόσιο αγαθό, όχι σε συλλεκτικό φετίχ.
#Καισαριανή #ΒΠαγκόσμιοςΠόλεμος #ΕλληνικήΑντίσταση #ΝαζιστικάΕγκλήματα #ΠολιτιστικήΚληρονομιά
