Κράτη-μέλη της ΕΕ επιταχύνουν τη δημιουργία «κόμβων επιστροφής» σε τρίτες χώρες, μετά την έγκριση αυστηρότερου πλαισίου για το άσυλο. Η πολιτική στροφή συνοδεύεται από έντονες προειδοποιήσεις ανθρωπιστικών οργανώσεων για «νομικές μαύρες τρύπες».
Η συζήτηση για τη μετανάστευση στην Ευρώπη εισέρχεται σε νέα, πολύ πιο σκληρή φάση. Γερμανία και Ολλανδία ηγούνται πρωτοβουλίας για τη δημιουργία λεγόμενων «κόμβων επιστροφής» (return hubs) σε τρίτες χώρες, όπου θα μεταφέρονται απορριφθέντες αιτούντες άσυλο πριν την τελική απέλασή τους. Στις διαβουλεύσεις συμμετέχουν επίσης η Αυστρία, η Δανία και η Ελλάδα, με στόχο οι βασικές συμφωνίες με χώρες υποδοχής να έχουν κλειδώσει έως το τέλος του έτους.
Νέο νομικό πλαίσιο και πολιτική στροφή
Η κίνηση έρχεται αμέσως μετά την απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου να ξεκινήσει διαπραγματεύσεις για δέσμη μέτρων που επιταχύνουν τις επιστροφές και επιβάλλουν κυρώσεις σε απορριφθέντες αιτούντες άσυλο που αρνούνται να αποχωρήσουν. Ο Γερμανός υπουργός Εσωτερικών Αλεξάντερ Ντόμπριντ τόνισε ότι, χάρη στο νέο πλαίσιο, η πρωτοβουλία για τα κέντρα επιστροφών «βρίσκεται πλέον σε στέρεη νομική βάση», αναγνωρίζοντας ωστόσο πως πρόκειται για «περίπλοκο και δύσκολο, αλλά εφικτό έργο».
Ο Σουηδός ευρωβουλευτής Τσάρλι Βάιμερς, διαπραγματευτής για την ομάδα των Ευρωπαίων Συντηρητικών και Μεταρρυθμιστών, μίλησε για «νέα ευρωπαϊκή συναίνεση», δηλώνοντας χαρακτηριστικά: «Η εποχή των απελάσεων ξεκίνησε». Η φρασεολογία αυτή αποτυπώνει την πολιτική μετατόπιση του κέντρου βάρους στην ΕΕ, με αυξανόμενη πίεση για αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής.
Αντιδράσεις για «νομικές μαύρες τρύπες» και ρήγμα στις Βρυξέλλες
Ανθρωπιστικές οργανώσεις προειδοποιούν ότι τα κέντρα επιστροφών κινδυνεύουν να μετατραπούν σε «νομικά κενά», όπου τα δικαιώματα αιτούντων άσυλο θα είναι θολά και δύσκολα ελέγξιμα. Η International Rescue Committee χαρακτήρισε τους κόμβους αυτούς «ουσιαστικά νομικές μαύρες τρύπες», εκφράζοντας φόβους για παραβιάσεις δικαιωμάτων και ανεπαρκή δικαστικό έλεγχο.
Το μοντέλο δεν είναι εντελώς καινούριο. Η Δανία έχει ήδη θεσπίσει από το 2021 νόμο που επιτρέπει τη μεταφορά αιτούντων άσυλο σε τρίτες χώρες για επεξεργασία αιτημάτων, ενώ η Ιταλία έχει συνάψει συμφωνία με την Αλβανία για τη δημιουργία κέντρων υποδοχής και απέλασης, αν και η εφαρμογή της έχει καθυστερήσει λόγω δικαστικών προσφυγών.
Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η ψηφοφορία ανέδειξε βαθύ ιδεολογικό ρήγμα. Οι αριστερές ομάδες καταψήφισαν, ενώ η φιλελεύθερη Renew εμφανίστηκε διχασμένη, με πολλούς ευρωβουλευτές να ψηφίζουν κατά ή να απέχουν. Αντίθετα, το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ), οι Ευρωπαίοι Συντηρητικοί και Μεταρρυθμιστές και η ακροδεξιά ομάδα Patriots and Europe of Sovereign Nations στήριξαν το κείμενο.
Συμμαχίες με την άκρα δεξιά και πιέσεις για γρήγορη συμφωνία
Καθοριστική ήταν η απόφαση του ΕΛΚ να συνάψει συμφωνία με δεξιές και ακροδεξιές ομάδες, μετά την κατάρρευση των συνομιλιών με τους κεντρώους συμμάχους του. Η συμφωνία αυτή ενίσχυσε τις διατάξεις για κράτηση και απελάσεις, περιορίζοντας, μεταξύ άλλων, τη δυνατότητα των προσφυγών να αναστέλλουν τις απομακρύνσεις. Η συνεργασία του ΕΛΚ με την άκρα δεξιά, μέρος της οποίας φέρεται να συντονίστηκε ακόμη και μέσω ομαδικού chat στο WhatsApp, πυροδότησε κατηγορίες ότι το κόμμα εγκαταλείπει τις παραδοσιακές κεντρώες συμμαχίες του.
Η διαπραγματεύτρια των Πρασίνων, Μελίσα Καμαρά, έκανε λόγο για ιστορική τομή, λέγοντας ότι «η λεγόμενη μετριοπαθής δεξιά ήχησε την καμπάνα του θανάτου για ό,τι είχε απομείνει από το cordon sanitaire», δηλαδή την άτυπη συμφωνία απομόνωσης της άκρας δεξιάς.
Από την πλευρά των κρατών-μελών, ο υφυπουργός Μετανάστευσης της Κύπρου, Νικόλας Ιωαννίδης, τόνισε ότι οι πολίτες «αναμένουν ένα λειτουργικό σύστημα επιστροφών», επιδιώκοντας συμφωνία με το Κοινοβούλιο έως το τέλος Ιουνίου. Το ζητούμενο, όπως είπε, είναι όσοι δεν έχουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ να επιστρέφονται «αποτελεσματικά» και οι αποφάσεις να εφαρμόζονται ενιαία σε όλη την Ένωση.
Για την Ελλάδα, η συμμετοχή σε αυτό το σχήμα –σε συνέχεια της εμπειρίας της πρώτης γραμμής κατά τις προηγούμενες προσφυγικές κρίσεις– θα έχει κρίσιμες συνέπειες τόσο για τη διαχείριση των ροών όσο και για την εικόνα της χώρας στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η ισορροπία ανάμεσα στην «αποτελεσματικότητα των επιστροφών» και τη συμμόρφωση με το διεθνές δίκαιο θα αποτελέσει το πραγματικό τεστ της νέας πολιτικής.
Σχόλιο 
: Η ΕΕ μετακινεί το κέντρο βάρους της μεταναστευτικής πολιτικής από τη διαχείριση στην αποτροπή και την επιστροφή, επενδύοντας σε εξωτερίκευση ευθύνης προς τρίτες χώρες. Το αν αυτή η στρατηγική θα μειώσει πράγματι τις αφίξεις ή απλώς θα μεταφέρει το πρόβλημα εκτός οπτικού πεδίου των Ευρωπαίων ψηφοφόρων, με υψηλό κόστος σε δικαιώματα και διεθνές κύρος, θα κριθεί στα δικαστήρια, στις διπλωματικές διαπραγματεύσεις και –τελικά– στις κάλπες.
#ΕΕ #Μετανάστευση #Άσυλο #Απελάσεις #ΑνθρώπιναΔικαιώματα
