Η Ευρώπη οραματίζεται καθαρές, πράσινες πόλεις και ταυτόχρονα ισχυρή βιομηχανική βάση. Όμως η υλοποίηση αυτού του διπλού στόχου απαιτεί ριζικά νέα, συχνά «γκρίζα», χωρικά και ενεργειακά μοντέλα.
Το ευρωπαϊκό αφήγημα των τελευταίων δεκαετιών στηρίχθηκε στην απομάκρυνση της βαριάς βιομηχανίας από τα αστικά κέντρα, στη μετατροπή βιομηχανικών περιοχών σε πολιτιστικούς και τουριστικούς χώρους και στη σταδιακή εξιδανίκευση της «ποιότητας ζωής». Όμως, όπως δείχνει το παράδειγμα του γερμανικού Μπίτερφελντ –κάποτε η «πιο βρώμικη πόλη της Ευρώπης»– η καθαρή, πράσινη εικόνα των πόλεων χτίστηκε εν πολλοίς πάνω στην εξαγωγή της βιομηχανικής ρύπανσης και της εργασίας εκτός ηπείρου.
Η ψευδαίσθηση της πράσινης ευημερίας
Η αποβιομηχάνιση στην Ευρώπη συνέπεσε με την άνοδο των παγκόσμιων αλυσίδων παραγωγής. Οι ευρωπαϊκές πόλεις καλλώπισαν τα κέντρα τους, με παλιές βιομηχανικές ζώνες να μετατρέπονται σε μουσεία, γκαλερί και χώρους αναψυχής, ενώ ο τουρισμός έγινε κεντρικός οικονομικός πυλώνας. Ωστόσο, τα προϊόντα που συντηρούν αυτό το επίπεδο διαβίωσης παράγονται σε τεράστια εργοστάσια στην Κίνα, στις ΗΠΑ ή σε άλλες περιοχές, με ενεργειακό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα πολύ μεγαλύτερο από αυτό που είναι ορατό στους Ευρωπαίους πολίτες.
Η περίπτωση του «Solar Valley» στο Μπίτερφελντ, που αναγεννήθηκε ως κόμβος φωτοβολταϊκών και στη συνέχεια υποχώρησε μπροστά στον ασιατικό ανταγωνισμό, είναι ενδεικτική: η Ευρώπη θέλει πράσινη τεχνολογία, αλλά η παραγωγική βάση και οι κρίσιμες ενδιάμεσες πρώτες ύλες βρίσκονται αλλού. Η «ποιότητα ζωής» μοιάζει ολοένα και περισσότερο με συνδρομητική υπηρεσία που παρέχεται από τρίτους, τροφοδοτούμενη από κάρβουνο στη Σιντζιάνγκ και ενεργοβόρα data centers στη Βιρτζίνια.
Το δύσκολο στοίχημα της επανεκβιομηχάνισης
Η συζήτηση στις Βρυξέλλες έχει σκληρύνει, ιδίως μετά την έκθεση Ντράγκι για την ανταγωνιστικότητα. Η ΕΕ απαντά με εργαλεία όπως το Industrial Accelerator Act, που επιχειρεί να επιβάλει ποσοστώσεις ευρωπαϊκών εξαρτημάτων σε δημόσιες συμβάσεις και επιδοτήσεις, εστιάζοντας σε στρατηγικούς κλάδους όπως τα φωτοβολταϊκά, οι ανεμογεννήτριες και οι μπαταρίες. Ωστόσο, χωρίς κλίμακα και πλήρη αλυσίδα αξίας, ο κίνδυνος είναι η επανεκβιομηχάνιση να μείνει ένα ακριβό, συμβολικό project.
Το παράδειγμα του εργοστασίου 3SUN της Enel στην Κατάνια είναι αποκαλυπτικό: μπορεί να παράγει 3 GW φωτοβολταϊκών ετησίως, όμως η ευρωπαϊκή φιλοδοξία φτάνει τα 30 GW. Ακόμη πιο κρίσιμο είναι ότι η Ευρώπη υπολείπεται δραματικά στα προηγούμενα στάδια της αλυσίδας – παραγωγή πολυπυριτίου, wafers, κυψελών – τα οποία είναι εξαιρετικά ενεργοβόρα και απαιτούν τεράστιες εκτάσεις. Μονάδες στην Κίνα που καλύπτουν σχεδόν μόνες τους τον στόχο των 30 GW καταλαμβάνουν εκτάσεις συγκρίσιμες με μισό ιστορικό κέντρο μεγάλης ευρωπαϊκής πόλης και τροφοδοτούνται από φθηνό, αλλά βρώμικο, άνθρακα.
Νέες χωρικές λύσεις και το «γκρίζο» στην πράσινη μετάβαση
Με περιορισμένη γη και αυστηρούς περιβαλλοντικούς στόχους, η Ευρώπη θα χρειαστεί ριζικά νέες προσεγγίσεις: βιομηχανία ενσωματωμένη σε πόλεις, μετακινούμενες ή «μεταμορφούμενες» μονάδες παραγωγής, υποδομές που ταυτόχρονα λειτουργούν ως οικοσυστήματα προστασίας χλωρίδας και πανίδας, αξιοποίηση παραγνωρισμένων πηγών ενέργειας όπως η κινητική ενέργεια από δρόμους και πεζοδρόμια. Αυτές οι ιδέες δεν είναι απλώς αρχιτεκτονικές φαντασιώσεις, αλλά πιθανή προϋπόθεση για να συμβιβαστεί η βιομηχανική κλίμακα με την ευρωπαϊκή χωρική και κοινωνική πραγματικότητα.
Η ιστορία δείχνει ότι πολλές από τις σημερινές εμβληματικές ευρωπαϊκές υποδομές –τα παρισινά βουλεβάρτα του Οσμάν, τα κανάλια της Βενετίας– ξεκίνησαν ως ωμά λειτουργικές λύσεις σε πιεστικές ανάγκες και αργότερα αναγορεύτηκαν σε πολιτιστική κληρονομιά. Κάτι αντίστοιχο ίσως χρειαστεί να συμβεί με τη βιομηχανία του 21ου αιώνα, αν η ήπειρος θέλει να διατηρήσει την ευημερία της χωρίς να εξαρτάται πλήρως από «βρώμικες» αλυσίδες αξίας εκτός συνόρων.
Σχόλιο 
: Η ευρωπαϊκή πολιτική συζήτηση, και στην Ελλάδα, συχνά εγκλωβίζεται σε αφηρημένες αναφορές στην «πράσινη ανάπτυξη» χωρίς να λογαριάζει το υλικό και χωρικό της κόστος. Αν η ΕΕ πράγματι επιδιώκει στρατηγική αυτονομία, θα πρέπει να αποδεχθεί ότι ένα μέρος της καθαρής εικόνας των πόλεων θα θαμπώσει: περισσότερα εργοστάσια, περισσότερες βιομηχανικές ζώνες, περισσότερη «γκρίζα» υποδομή μέσα ή δίπλα στο αστικό περιβάλλον. Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι πράσινο ή γκρίζο, αλλά αν η Ευρώπη θα συνεχίσει να εισάγει κρυφά τη βρωμιά της από τρίτες χώρες ή αν θα αναλάβει το πολιτικό και κοινωνικό κόστος να ξαναγίνει παραγωγική ήπειρος.
#ΕΕ #Βιομηχανία #ΠράσινηΜετάβαση #Ενέργεια #Κίνα
