Οι αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις στην Τεχεράνη αποκάλυψαν βαθύ ρήγμα εντός ΕΕ για τη νομιμότητα της χρήσης βίας. Ο φόβος της κατηγορίας περί δυτικών δύο μέτρων σκιάζει πλέον τη στάση της Ευρώπης.
Οι συντονισμένες αμερικανοϊσραηλινές αεροπορικές επιθέσεις στο Ιράν, που οδήγησαν στη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και, σύμφωνα με την Ερυθρά Ημισέληνο, στον θάνατο τουλάχιστον 555 Ιρανών αμάχων, δεν συγκλόνισαν μόνο τη Μέση Ανατολή. Άνοιξαν ένα βαθύ και επικίνδυνο ρήγμα στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης γύρω από το αν οι επιχειρήσεις αυτές συμβαδίζουν με το διεθνές δίκαιο και τη λεγόμενη «τάξη βασισμένη σε κανόνες», την οποία οι Βρυξέλλες επικαλούνται διαρκώς.
Γερμανική επιφυλακτικότητα, ισπανική καταδίκη
Το χάσμα αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στις τοποθετήσεις δύο βασικών κρατών-μελών. Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς αποφεύγει συστηματικά να ασκήσει κριτική στην Ουάσιγκτον. Όπως δήλωσε, «οι νομικές αξιολογήσεις υπό το πρίσμα του διεθνούς δικαίου θα επιτύχουν σχετικά λίγα» ως προς την αλλαγή της πολιτικής κατάστασης στο Ιράν, προσθέτοντας ότι «δεν είναι η στιγμή να κάνουμε μάθημα στους εταίρους και συμμάχους μας».
Στον αντίποδα, ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ καταδίκασε απερίφραστα τις ενέργειες: «Απορρίπτουμε τη μονομερή στρατιωτική δράση των ΗΠΑ και του Ισραήλ, η οποία συνιστά κλιμάκωση και συμβάλλει σε μια πιο αβέβαιη και εχθρική διεθνή τάξη», τόνισε. Η αντιπαράθεση Βερολίνου–Μαδρίτης φανερώνει ότι η ΕΕ δεν διαθέτει κοινή φωνή σε ζητήματα πολέμου και ειρήνης, ειδικά όταν εμπλέκονται οι ΗΠΑ και το Ισραήλ.
Την ίδια ώρα, στους ευρωπαϊκούς δρόμους Ιρανοί της διασποράς γιορτάζουν το τέλος ενός αυταρχικού ηγέτη, ενώ οι ευρωπαϊκοί θεσμοί παραμένουν σκληροί απέναντι στο ιρανικό καθεστώς με κυρώσεις για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και καταδίκες των ιρανικών αντιποίνων εναντίον κρατών του Κόλπου. Το πολιτικό και ηθικό δίλημμα, ωστόσο, παραμένει: μπορεί η Ευρώπη να καταγγέλλει το Ιράν και να σιωπά για τους συμμάχους της;
Σύγκρουση νομικών σχολών και κίνδυνος επικίνδυνου προηγούμενου
Η διαφωνία δεν περιορίζεται στην πολιτική σφαίρα. Νομικοί ειδικοί εμφανίζονται βαθιά διχασμένοι. Ο Μαρκ Γουέλερ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και επικεφαλής προγράμματος διεθνούς δικαίου στο Chatham House, υποστηρίζει ότι «δεν υπάρχει διαθέσιμη νομική δικαιολόγηση για την παρούσα, παρατεταμένη επίθεση στο Ιράν». Υπενθυμίζει ότι ο Χάρτης του ΟΗΕ επιτρέπει τη χρήση βίας μόνο ως έσχατο μέσο αυτοάμυνας έναντι ένοπλης επίθεσης, όχι ως απάντηση σε «εχθρική στάση» ή παλαιότερες προκλήσεις.
Κατά τον Γουέλερ, ακόμη και η επίκληση ανθρωπιστικής επέμβασης για τη διάσωση πληθυσμού από το ίδιο του το καθεστώς δύσκολα θα μπορούσε να σταθεί, καθώς η πρόσφατη, βίαιη καταστολή διαδηλώσεων στο Ιράν «πιθανότατα δεν έχει φτάσει ακόμη το αναγκαίο κατώφλι» που θα νομιμοποιούσε ξένη στρατιωτική επέμβαση.
Αντίθετη προσέγγιση υιοθετεί η Ρόζα Φρίντμαν, καθηγήτρια δικαίου, σύγκρουσης και παγκόσμιας ανάπτυξης στο Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ. Υπογραμμίζει ότι «ο νόμος δεν λειτουργεί σε κενό» και ότι πρέπει να ληφθεί υπόψη το ευρύτερο πλαίσιο: οι μακροχρόνιες απειλές της Τεχεράνης προς την περιοχή, οι φιλοδοξίες απόκτησης και χρήσης πυρηνικών όπλων. Στο δικό της σκεπτικό, οι επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ «εντός του πλαισίου της αποτροπής ιρανικού πυρηνικού όπλου είναι απολύτως νόμιμες».
Παρά τη νομική διαμάχη, η συζήτηση δύσκολα θα φτάσει σε δικαστική κρίση. Στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, όπου συζητήθηκε ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν, οι ΗΠΑ διαθέτουν δικαίωμα βέτο σε κάθε απόπειρα καταδίκης ή κυρώσεων, όπως ακριβώς η Ρωσία μπλοκάρει ενέργειες για την Ουκρανία. Στην πράξη, «τα ισχυρότερα κράτη μπορούν πιο εύκολα να κάνουν αυτό που θέλουν», όπως σημειώνει η Φρίντμαν.
Διπλά στάνταρ και στρατηγικό πλήγμα στην αξιοπιστία της ΕΕ
Εδώ ακριβώς εντοπίζει τον μεγαλύτερο κίνδυνο ο Γουέλερ: η απροθυμία των κυβερνήσεων να αναδείξουν παράνομες ενέργειες, όταν προέρχονται από συμμάχους, καλλιεργεί την αντίληψη ότι η χρήση βίας ως εργαλείο εθνικής πολιτικής «ξαναγίνεται αποδεκτή». Για την Ευρώπη, αυτό μπορεί να αποδειχθεί μπούμερανγκ.
Εάν η ΕΕ εμφανιστεί επιλεκτική στην επίκληση του διεθνούς δικαίου, θα δυσκολευτεί να αντιμετωπίσει με αξιοπιστία μελλοντική ρωσική επιθετικότητα ή ενδεχόμενες κινήσεις κινεζικής αναθεωρητικής ισχύος, χωρίς να κατηγορηθεί για υποκρισία και διπλά στάνταρ. Η σημερινή σιωπή ή αμηχανία απέναντι στις αμερικανοϊσραηλινές επιχειρήσεις μπορεί να αποδυναμώσει αύριο τα επιχειρήματα της Ευρώπης όταν χρειαστεί να υπερασπιστεί την Ουκρανία ή την αρχή της εδαφικής ακεραιότητας σε άλλες κρίσεις.
Το διακύβευμα, επομένως, ξεπερνά κατά πολύ το ίδιο το Ιράν: αφορά το αν η ΕΕ θα μπορέσει να παραμείνει πειστικός υπερασπιστής μιας τάξης βασισμένης σε κανόνες ή αν θα παγιδευτεί οριστικά στον ρόλο του περιφερειακού παρατηρητή που προσαρμόζει τις αρχές του ανάλογα με το ποιος πατά τη σκανδάλη.
Σχόλιο 
: Ο διχασμός Βερολίνου–Μαδρίτης αποκαλύπτει το στρατηγικό έλλειμμα της ΕΕ: χωρίς κοινή γραμμή για τη χρήση βίας, η Ευρώπη ρισκάρει να χάσει το μοναδικό της πραγματικό κεφάλαιο, την ηθική και νομική της αξιοπιστία. Η επιλογή ανάμεσα σε σιωπηρή συνενοχή και ανοιχτή κριτική προς συμμάχους δεν είναι απλώς ηθική, αλλά βαθιά γεωπολιτική – και όποια κι αν γίνει, θα καθορίσει την ικανότητα της ΕΕ να αντισταθεί αύριο σε Ρωσία και Κίνα χωρίς να κατηγορηθεί για υποκρισία.
#ΕΕ #Ιράν #ΗΠΑ #Ισραήλ #ΔιεθνέςΔίκαιο
