Σειρά αμερικανοϊσραηλινών επιθέσεων στο Ιράν έχει προκαλέσει σοβαρές ζημιές σε μνημεία της UNESCO. Ο κίνδυνος μετατροπής του πολέμου σε πολιτιστικό έγκλημα πολέμου αυξάνεται.
Ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν αποκτά πλέον μια ιδιαίτερα ανησυχητική διάσταση: τη συστηματική φθορά της πολιτιστικής κληρονομιάς. Από τις 28 Φεβρουαρίου, σειρά πληγμάτων έχει προκαλέσει εκτεταμένες ζημιές σε μνημεία που ανήκουν στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, μετατρέποντας ιστορικά παλάτια, τζαμιά και προϊστορικούς χώρους σε πεδία ερειπίων.
Καταστροφές σε παλάτια, τζαμιά και προϊστορικούς χώρους
Στην Τεχεράνη, το παλάτι Γκολεστάν –το μοναδικό μνημείο της πρωτεύουσας ενταγμένο στον κατάλογο της UNESCO– υπέστη σοβαρές ζημιές μετά από πυραυλικό πλήγμα στην παρακείμενη πλατεία Αράγκ στις 2 Μαρτίου. Σπασμένα καθρεφτένια ταβάνια, κατεστραμμένες καμάρες, θρυμματισμένα παράθυρα και συντρίμμια μέσα στις αίθουσες αποτυπώνουν την ισχύ των ωστικών κυμάτων πάνω σε ένα σύμβολο της περσικής δυναστικής ιστορίας.
Στο Ισφαχάν, η εικόνα είναι αντίστοιχα ζοφερή. Το παλάτι Τσεχέλ Σοτούν, μέρος του μνημείου «Περσικοί Κήποι» της UNESCO, έχει υποστεί ζημιές στο εσωτερικό του: σπασμένα πλακίδια, πεσμένες τοιχογραφίες, ραγισμένες νωπογραφίες, κατεστραμμένα βιτρό και περίτεχνα καθρεφτένια διακοσμητικά της εποχής των Σαφαβιδών. Η ιστορική Τζαμέ τζαμί του Ισφαχάν, το αρχαιότερο τζαμί της χώρας για την προσευχή της Παρασκευής, παρουσιάζει δομικές βλάβες, φθορές σε πλακίδια και διακοσμητικά στοιχεία, πλήττοντας ένα μνημείο που συμπυκνώνει δώδεκα αιώνες ισλαμικής αρχιτεκτονικής στο Ιράν.
Το βασιλικό παλάτι Αλί Καπού, επίσης μνημείο της UNESCO από το 1979, έχει δεχθεί ζημιές σε παράθυρα, πόρτες και κεραμικά διακοσμητικά, λόγω πληγμάτων κοντά στην εμβληματική πλατεία Νακσ-ε Τζαχάν. Στην επαρχία Λορεστάν, τα προϊστορικά σπήλαια της κοιλάδας Χοραμαμπάντ –χώρος ανθρώπινης παρουσίας εδώ και 63.000 χρόνια– επηρεάστηκαν από ωστικά κύματα σε κτίρια της ζώνης προστασίας, ενώ στο φρούριο Φαλακ-ολ-Αφλάκ, εντός του οποίου στεγάζονται αρχαιολογικό και ανθρωπολογικό μουσείο, αναφέρονται πλήγματα σε κτίρια και τραυματισμοί προσωπικού, αν και ο κύριος όγκος του κάστρου παραμένει όρθιος.
Διεθνές δίκαιο, UNESCO και το δίλημμα «ζωές ή μνήμη»
Η UNESCO έχει ήδη απευθύνει επίσημες προειδοποιήσεις, δηλώνοντας ότι γνωστοποίησε σε όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές τις γεωγραφικές συντεταγμένες των μνημείων παγκόσμιας και εθνικής σημασίας, ζητώντας την αποφυγή ζημιών. Παράλληλα, παρακολουθεί στενά την κατάσταση στο Ιράν και την ευρύτερη περιοχή, επισημαίνοντας ότι τα μέχρι σήμερα περιστατικά οφείλονται κυρίως σε πληγές από ωστικά κύματα και συντρίμμια από επιθέσεις εναντίον γειτονικών υποδομών, όχι σε άμεσο στοχευμένο βομβαρδισμό των ίδιων των μνημείων.
Στο πεδίο της προστασίας, οι ιρανικές αρχές έχουν αναπτύξει σε στέγες κτιρίων το έμβλημα του «Blue Shield», του θεσμοθετημένου συμβόλου από τη Συνθήκη της Χάγης του 1954 για την προστασία πολιτιστικής περιουσίας εν καιρώ πολέμου. Η οργάνωση Blue Shield International υπενθυμίζει ότι η προστασία των ανθρώπων είναι αδιάρρηκτα συνδεδεμένη με την προστασία της πολιτιστικής τους ταυτότητας. Όπως σημείωσε ο πρόεδρός της, Πίτερ Στόουν, η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί «απτό άγκυρα της ανθρώπινης ταυτότητας και κοινό παγκόσμιο αγαθό».
Η διάσταση του διεθνούς δικαίου είναι κρίσιμη. Οι στοχευμένες επιθέσεις σε πολιτιστικά μνημεία θεωρούνται εγκλήματα πολέμου. ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν έχουν υπογράψει σχετικές διεθνείς συμβάσεις για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, ακόμη και σε συνθήκες σύρραξης. Παρά ταύτα, δηλώσεις όπως αυτή του Αμερικανού υπουργού Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ, που απαξίωσε τους «ανόητους κανόνες εμπλοκής», προκαλούν ανησυχία οργανισμών όπως η αμερικανική επιτροπή του Blue Shield, η οποία προειδοποιεί ότι η μη τήρηση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου μπορεί να οδηγήσει σε διάπραξη εγκλημάτων πολέμου.
Σχόλιο 
: Η σύγκρουση στο Ιράν δείχνει πώς ο σύγχρονος πόλεμος δεν καταστρέφει μόνο ζωές και υποδομές, αλλά και τους ίδιους τους φορείς της συλλογικής μνήμης. Ακόμη κι αν τα μνημεία δεν αποτελούν άμεσους στόχους, η επιλογή στρατιωτικών πληγμάτων σε τόσο πυκνά ιστορικά τοπία ενέχει σαφή ρίσκα πολιτιστικού εγκλήματος πολέμου. Για την Ευρώπη και την Ελλάδα ειδικά, η υπόθεση λειτουργεί ως προειδοποίηση: η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν είναι πολυτέλεια εν καιρώ ειρήνης, αλλά στρατηγική προτεραιότητα ασφάλειας σε μια εποχή όπου οι γραμμές ανάμεσα στο πεδίο μάχης και στην ιστορική μνήμη γίνονται επικίνδυνα θολές.
#Ιράν #UNESCO #πολιτιστική_κληρονομιά #ΗΠΑ #Ισραήλ #πόλεμος
