Ο συνδυασμός πολέμου, θεοκρατικής καταστολής και οικονομικής ασφυξίας δημιουργεί μια σιωπηλή κρίση ψυχικής υγείας στο Ιράν. Οι ειδικοί προειδοποιούν για συσσώρευση τραυμάτων με διαγενεακές συνέπειες.
Ο πόλεμος, η κρατική βία και η καθημερινή ανασφάλεια διαμορφώνουν πλέον τη συλλογική εμπειρία εκατομμυρίων Ιρανών. Οι επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ σε στόχους στο Ιράν, σε συνδυασμό με τη χρόνια καταστολή από το θεοκρατικό καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας, δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα διαρκούς φόβου, πένθους και θυμού. Στο παρασκήνιο αυτής της γεωπολιτικής σύγκρουσης εξελίσσεται μια λιγότερο ορατή αλλά εξίσου σοβαρή κρίση: η συσσώρευση ψυχικών τραυμάτων σε ολόκληρη την κοινωνία.
Διαρκής έκθεση στη βία και κίνδυνος για την ψυχική υγεία
Η βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων υπέρ της ελευθερίας και της δημοκρατίας, που κόστισε τη ζωή σε χιλιάδες Ιρανούς, έχει εμπεδώσει ένα κλίμα φόβου. Το καθεστώς επιβάλλει αυστηρούς κανόνες, ιδιαίτερα στις γυναίκες, για την ενδυμασία και τη δημόσια συμπεριφορά, με την παραμικρή «παρέκκλιση» να τιμωρείται σκληρά. Παράλληλα, οι διεθνείς κυρώσεις επιβαρύνουν δραματικά την οικονομική κατάσταση, εντείνοντας το άγχος της καθημερινής επιβίωσης.
Η ψυχολόγος Ντάνα Τσουρμπάτζι, που ερευνά τις επιπτώσεις του πολέμου και του εκτοπισμού στην ψυχική υγεία, επισημαίνει ότι η χρόνια έκθεση στη βία αυξάνει σημαντικά την εμφάνιση μετατραυματικής διαταραχής στρες (PTSD), αγχωδών διαταραχών και κατάθλιψης. Όταν οι άνθρωποι ζουν με συνεχή απειλή βομβαρδισμών, διακοπές ρεύματος, ελλείψεις τροφίμων ή απώλεια ψηφιακής επικοινωνίας, η αντίληψή τους για την ασφάλεια του κόσμου αλλάζει ριζικά.
Σε αυτές τις συνθήκες, η αντοχή στο στρες μειώνεται δραματικά. Μικρές εντάσεις στην οικογένεια ή στο περιβάλλον μπορούν να κλιμακωθούν γρήγορα, ενώ η ενδοοικογενειακή βία αυξάνεται. Αυτό διαβρώνει τις κοινωνικές σχέσεις, που αποτελούν τον βασικό παράγοντα ανθεκτικότητας απέναντι στο τραύμα: όσοι έχουν σταθερό δίκτυο ανθρώπων εμπιστοσύνης διατρέχουν μικρότερο κίνδυνο να αναπτύξουν PTSD.
Συσσωρευμένα τραύματα και δυσκολίες θεραπείας
Η κλινική ψυχολόγος Ρίτα Ρόσνερ υπογραμμίζει ότι στο Ιράν δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο σοκ, αλλά για μακροχρόνια πολιτική δίωξη, επαναλαμβανόμενη καταστολή διαδηλώσεων και τώρα ανοιχτό πόλεμο. Η κατάσταση «μάχης ή φυγής» γίνεται μόνιμη, γεγονός που επιβαρύνει πολύ περισσότερο την ψυχική υγεία σε σχέση με ένα μεμονωμένο τραυματικό συμβάν, όπως ένα σοβαρό τροχαίο.
Κάθε νέο τραυματικό γεγονός προστίθεται στα προηγούμενα, αυξάνοντας την πιθανότητα ανάπτυξης άγχους, κατάθλιψης και PTSD. Ιδιαίτερα επικίνδυνη είναι η «δέσμη» τραυμάτων: βομβαρδισμοί και πολιτική καταπίεση σε συνδυασμό με ενδοοικογενειακή βία ή σεξουαλική παρενόχληση στον χώρο εργασίας. Σε ένα περιβάλλον όπου η ψυχική υγεία παραμένει ταμπού, τα ψυχολογικά συμπτώματα συχνά εμφανίζονται ως σωματικοί πόνοι, όπως πονοκέφαλοι, πόνοι στην πλάτη, έντονη κόπωση.
Η μετατραυματική διαταραχή εμφανίζεται συχνά όταν το άμεσο σοκ έχει περάσει – για παράδειγμα, όταν κάποιος έχει πλέον διαφύγει από τη χώρα και ο εγκέφαλος προσπαθεί να «επεξεργαστεί» όσα συνέβησαν. Τότε αναδύονται flashbacks, έντονη αποφυγή σκέψεων για το γεγονός, δυσπιστία προς τους άλλους και «ενοχή του επιζώντα».
Περιορισμένοι αλλά κρίσιμοι δρόμοι στήριξης
Παρά τις ασφυκτικές συνθήκες, υπάρχουν παρεμβάσεις που μπορούν να μετριάσουν τις επιπτώσεις. Η ψυχοκοινωνική υποστήριξη – είτε μέσω ατομικής είτε ομαδικής θεραπείας – αποτελεί βασικό εργαλείο, όπου είναι εφικτή. Σε περιοχές με ελλείψεις ειδικών ή κινδύνους για όσους ζητούν βοήθεια, αναπτύσσονται εναλλακτικά δίκτυα: γιατροί, εκπαιδευτικοί και θρησκευτικοί ηγέτες εκπαιδεύονται ώστε να αναγνωρίζουν και να στηρίζουν τραυματισμένους ψυχικά ανθρώπους.
Σημαντικό ρόλο παίζουν και τα διαδικτυακά εργαλεία, όπως τα προγράμματα διαχείρισης στρες που έχει αναπτύξει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, διαθέσιμα σε πολλές γλώσσες. Αυτά δεν μπορούν να σβήσουν τις μνήμες του πολέμου, αλλά βοηθούν τα άτομα να ανακτήσουν λειτουργικότητα και να χτίσουν ξανά μια, κατά το δυνατόν, πλήρη ζωή.
Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, «δεν μπορεί κανείς να υποθέσει ότι ό,τι συνέβη μπορεί να αναιρεθεί». Ωστόσο, η πλειονότητα των ανθρώπων, εφόσον βρει στοιχειώδη στήριξη και ασφάλεια, έχει τη δυνατότητα να ξαναχτίσει την καθημερινότητά της, ακόμη και μέσα στα ερείπια μιας βαθιά τραυματισμένης κοινωνίας.
Σχόλιο 
: Η περίπτωση του Ιράν δείχνει πώς ο πόλεμος και η αυταρχική διακυβέρνηση δεν παράγουν μόνο γεωπολιτικές εντάσεις αλλά και ένα τεράστιο, αόρατο «χρέος» ψυχικής υγείας, που θα βαραίνει την κοινωνία για δεκαετίες και πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη σε κάθε συζήτηση για τη σταθερότητα στη Μέση Ανατολή.
#Ιράν #ΜέσηΑνατολή #ΨυχικήΥγεία #PTSD #ΑνθρώπιναΔικαιώματα
