Η Ιρλανδία θεσμοθετεί μόνιμο βασικό εισόδημα για καλλιτέχνες, αλλά περιορισμένο σε λίγες χιλιάδες μέσω λοταρίας. Το παράδειγμα δείχνει εντυπωσιακά οικονομικά οφέλη, ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύει τη συνεχιζόμενη επισφάλεια στον πολιτιστικό τομέα.
Η Ιρλανδία εξελίσσεται σε εργαστήριο πολιτικής για το βασικό εισόδημα, με ένα φιλόδοξο αλλά αμφιλεγόμενο πρόγραμμα στήριξης καλλιτεχνών. Πιλοτικό σχήμα τριετούς διάρκειας, που παρείχε εβδομαδιαίο εισόδημα 325 ευρώ σε 2.000 δημιουργούς, όχι μόνο βελτίωσε δραστικά την καθημερινότητά τους, αλλά –σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία– «πλήρωσε τον εαυτό του» σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο.
Ένα πιλοτικό πρόγραμμα που απέδωσε πάνω από 100 εκατ. ευρώ
Από περίπου 8.000 αιτούντες, 2.000 καλλιτέχνες επιλέχθηκαν τυχαία για να λάβουν βασικό εισόδημα χωρίς προϋποθέσεις, πέρα από τη συμμετοχή σε τακτικές έρευνες. Η ενίσχυση δεν αφαιρούσε το δικαίωμα για άλλες επιδοτήσεις ή εισοδήματα και στόχος ήταν να αξιολογηθεί αν η οικονομική ασφάλεια αυξάνει τη δημιουργικότητα, την ψυχική υγεία και την παραγωγή έργου.
Η αποτίμηση της ιρλανδικής κυβέρνησης ήταν εντυπωσιακή: για κάθε 1 ευρώ που δαπανήθηκε, η κοινωνία έλαβε 1,39 ευρώ σε επιστροφή, ενώ τα συνολικά κοινωνικά και οικονομικά οφέλη εκτιμήθηκαν σε πάνω από 100 εκατ. ευρώ. Παράλληλα, η έρευνα ανέδειξε το δομικό πρόβλημα της επισφάλειας στον καλλιτεχνικό κλάδο, με σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία και τη δυνατότητα αξιοπρεπούς διαβίωσης.
Παρά τα θετικά αποτελέσματα, η κυβέρνηση αποφάσισε να μην επεκτείνει το μέτρο σε όλους τους καλλιτέχνες. Το μόνιμο πλέον σχήμα θα καλύπτει μόνο λίγες χιλιάδες δικαιούχους, σε τριετείς κύκλους, με υποχρεωτικά τριετή «κενά» μεταξύ των περιόδων ενίσχυσης. Στην πράξη, το βασικό εισόδημα συνεχίζει να λειτουργεί ως ένα είδος λοταρίας.
Χαμηλή πολιτιστική δαπάνη, υψηλή ρητορική για «παγκόσμια πρωτοπορία»
Η Ιρλανδία αυτοπαρουσιάζεται ως «παγκόσμιος ηγέτης» επειδή καθιερώνει μόνιμο βασικό εισόδημα για τις τέχνες, ενώ ετοιμάζεται να αναλάβει και την εκ περιτροπής προεδρία της ΕΕ. Σύμφωνα με την κυβέρνηση, άλλα κράτη-μέλη έχουν ήδη ζητήσει τεχνογνωσία για να εξετάσουν ανάλογα προγράμματα.
Ωστόσο, η πραγματική εικόνα είναι πιο αντιφατική. Πριν από την εισαγωγή του σχήματος, η Ιρλανδία βρισκόταν στις τελευταίες θέσεις της ΕΕ των 27 ως προς τις δημόσιες δαπάνες για τον πολιτισμό: μόλις 897 εκατ. ευρώ το 2022, δηλαδή 0,2% του ΑΕΠ, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 0,5%. Η ετήσια δαπάνη για 2.000 καλλιτέχνες με βασικό εισόδημα εκτιμάται περίπου στα 35 εκατ. ευρώ, ποσό που αντισταθμίζεται από τα τεκμηριωμένα οικονομικά οφέλη, αλλά παραμένει περιορισμένο σε κλίμακα.
Ο Εθνικός Φορέας Καμπάνιας για τις Τέχνες στην Ιρλανδία ζητά δραστική διεύρυνση του προγράμματος, ενώ το σωματείο καλλιτεχνών Praxis υποστηρίζει μεν τη μονιμοποίηση, αλλά προειδοποιεί ότι ο σχεδιασμός κινδυνεύει να «αναπαράγει την επισφάλεια αντί να την αντιμετωπίζει». Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το ενδεχόμενο οι ανάπηροι καλλιτέχνες να χάσουν σημαντικό μέρος των κοινωνικών τους παροχών, λόγω κριτηρίων εισοδηματικής ενίσχυσης.
Ηθικό και πολιτικό διακύβευμα για την Ευρώπη
Το ιρλανδικό παράδειγμα ανοίγει ευρύτερη ευρωπαϊκή συζήτηση: όταν ένα βασικό εισόδημα αποδεδειγμένα αποδίδει πολλαπλάσια στην κοινωνία, γιατί να μην επεκτείνεται καθολικά; Η περιορισμένη εφαρμογή, μέσω κλήρωσης και με διακοπές, μετατρέπει ένα εργαλείο κοινωνικής πολιτικής σε προνόμιο λίγων τυχερών, ενώ η πλειονότητα των καλλιτεχνών παραμένει εκτεθειμένη στην κρίση στέγης και στην ανασφάλεια.
Σε μια συγκυρία διεθνών κρίσεων, η επένδυση στην τέχνη συχνά παρουσιάζεται ως δευτερεύουσα. Ωστόσο, η δημιουργική εργασία ενισχύει την κοινωνική συνοχή, παράγει οικονομική αξία και, κυρίως, φωτίζει τις ίδιες τις ανισότητες και την έλλειψη πολιτικής βούλησης για ουσιαστική προστασία από την επισφάλεια. Το δίλημμα για την Ιρλανδία –και πιθανώς για ολόκληρη την Ευρώπη– είναι αν θα αντιμετωπίσει το βασικό εισόδημα ως εργαλείο δομικής αλλαγής ή ως συμβολική χειρονομία με επικοινωνιακό πρόσημο.
Σχόλιο 
: Το ιρλανδικό μοντέλο δείχνει ότι στοχευμένες πολιτιστικές δαπάνες μπορούν να έχουν καθαρό θετικό δημοσιονομικό αποτέλεσμα. Όμως η επιλογή μέσω κλήρωσης αποδυναμώνει τον χαρακτήρα κοινωνικού δικαιώματος και ενισχύει την τυχαιότητα. Για χώρες όπως η Ελλάδα, με επίσης χαμηλές δαπάνες πολιτισμού, το κρίσιμο δίδαγμα δεν είναι η λοταρία, αλλά η ανάγκη για σταθερές, καθολικές δομές στήριξης της δημιουργικής εργασίας, συνδεδεμένες με στεγαστική πολιτική και κοινωνική προστασία.
#Ιρλανδία #ΒασικόΕισόδημα #Καλλιτέχνες #Πολιτισμός #ΕΕ
