Η υπερσυγκέντρωση της αγροδιατροφικής αλυσίδας σε λίγες πολυεθνικές και οι γεωπολιτικές εντάσεις δημιουργούν εκρηκτικό μείγμα για την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια. Ομοιότητες με την κρίση του 2008 στηρίζουν φόβους για συστημική κατάρρευση της αγοράς τροφίμων.
Το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων εμφανίζει πλέον χαρακτηριστικά δομικής ευθραυστότητας, αντίστοιχα με εκείνα του χρηματοπιστωτικού συστήματος πριν από την κρίση του 2008. Η κλιμάκωση του πολέμου με το Ιράν και η αστάθεια σε καίρια θαλάσσια περάσματα λειτουργούν ως καταλύτες που αποκαλύπτουν πόσο κοντά βρίσκεται η αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων σε ενδεχόμενη κατάρρευση.
Ολιγοπώλια, χρηματιστικοποίηση και στρατηγικά «σημεία πνιγμού»
Τα τελευταία χρόνια, η παραγωγή, διακίνηση και εμπορία τροφίμων έχει συγκεντρωθεί στα χέρια ελάχιστων πολυεθνικών, οι οποίες ελέγχουν κάθετα και οριζόντια την αλυσίδα αξίας: από τους σπόρους και τα λιπάσματα μέχρι τη μεταποίηση, τη μεταφορά και το λιανεμπόριο. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι το αμερικανικό σύστημα τροφίμων έχει συγκεντρωθεί σχεδόν διπλάσια από το υπόλοιπο της οικονομίας, ενώ αρκετοί από τους μεγάλους «παίκτες» μοιάζουν πλέον περισσότερο με τράπεζες παρά με εμπόρους εμπορευμάτων, λόγω της έντονης δραστηριοποίησής τους σε σύνθετα χρηματοοικονομικά προϊόντα.
Η χρηματιστικοποίηση της τροφής θολώνει τη γραμμή ανάμεσα στη διαχείριση κινδύνου και την κερδοσκοπία, αυξάνοντας την αδιαφάνεια και τη συστημική έκθεση σε σοκ. Ταυτόχρονα, η παγκόσμια αγορά βασίζεται σε δίκτυα just-in-time και σε λίγα κρίσιμα γεωπολιτικά «σημεία πνιγμού»: Στενό του Ορμούζ, Διώρυγα του Σουέζ, τουρκικά στενά, Διώρυγα του Παναμά, Στενά της Μαλάκκας. Η μερική ή πλήρης παρεμπόδιση αυτών των διαύλων μπορεί να ανακόψει τη ροή τροφίμων, λιπασμάτων, καυσίμων και ζωοτροφών, προκαλώντας ντόμινο ελλείψεων και ανατιμήσεων.
Η πιθανότητα ταυτόχρονων διαταραχών –κλείσιμο δύο ή περισσότερων περασμάτων, ακραία κλιματικά φαινόμενα, κυβερνοεπιθέσεις σε κρίσιμα πληροφοριακά συστήματα– αυξάνει τον κίνδυνο «αλυσιδωτής χρεοκοπίας» σε πολλαπλούς κλάδους, με άμεσο αντίκτυπο στα ράφια των σούπερ μάρκετ και στα εισοδήματα παραγωγών και καταναλωτών.
Απώλεια ανθεκτικότητας και πολιτική αδράνεια
Η συγκέντρωση ισχύος και η τυποποίηση της διατροφής σε ένα «παγκόσμιο στάνταρτ μενού» έχουν διαβρώσει τα βασικά στοιχεία ανθεκτικότητας κάθε πολύπλοκου συστήματος: ποικιλομορφία, πλεονάζουσα ικανότητα, εναλλακτικά κανάλια, χρονική απόσβεση των σοκ και ρυθμιστικά «φρένα ασφαλείας». Όταν όλα αυτά υποχωρούν ταυτόχρονα, η πιθανότητα αιφνίδιας, μη γραμμικής κατάρρευσης αυξάνεται εκθετικά.
Η πολιτική απάντηση παραμένει ανεπαρκής. Παρά τις προειδοποιήσεις επιστημόνων και αναλυτών για την επισιτιστική ευπάθεια, πολλές κυβερνήσεις εξακολουθούν να εμπιστεύονται σχεδόν αποκλειστικά τις αγορές και τα ολιγοπώλια για τη διασφάλιση της επάρκειας τροφίμων. Η δημιουργία στρατηγικών αποθεμάτων, η ανάπτυξη εναλλακτικών αλυσίδων εφοδιασμού και η ουσιαστική ρύθμιση των αγροδιατροφικών κολοσσών παραμένουν σε δεύτερο πλάνο.
Κεντρικό εργαλείο ενίσχυσης της ανθεκτικότητας προτείνεται η στροφή προς περισσότερο φυτοφαγικά διατροφικά πρότυπα. Η παραγωγή ζωικών προϊόντων απαιτεί πολλαπλάσιους πόρους –γη, νερό, λιπάσματα, ζωοτροφές– σε σχέση με την άμεση κατανάλωση φυτικών τροφίμων. Η μείωση της εξάρτησης από ζωοτροφές που εισάγονται από λίγες χώρες-κολοσσούς θα μπορούσε να περιορίσει δραστικά την έκθεση σε διεθνείς αναταράξεις.
Ωστόσο, η πολιτική οικονομία λειτουργεί ως τροχοπέδη. Η στενή διαπλοκή κυβερνήσεων με αγροδιατροφικά και χρηματοοικονομικά συμφέροντα καθιστά εξαιρετικά δύσκολη την εφαρμογή μέτρων όπως ο κατακερματισμός των ολιγοπωλίων, η αυστηρή ρύθμιση της κερδοσκοπίας στα τρόφιμα και η επένδυση σε εναλλακτικά, αποκεντρωμένα μοντέλα παραγωγής.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, με εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα, λιπάσματα και ζωοτροφές, η συζήτηση αυτή δεν είναι θεωρητική. Αφορά τον ανασχεδιασμό της αγροτικής πολιτικής, την ασφάλεια των θαλάσσιων οδών και την ικανότητα δημιουργίας στρατηγικών αποθεμάτων βασικών αγαθών σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων γεωπολιτικών εντάσεων.
Σχόλιο 
: Η ανάλυση αναδεικνύει ότι η επόμενη μεγάλη κρίση ίσως δεν έρθει από τις τράπεζες αλλά από τα ράφια τροφίμων. Για την Ελλάδα, η μείωση της εξάρτησης από εισαγόμενες ζωοτροφές, η ενίσχυση της εγχώριας φυτικής παραγωγής και η δημιουργία στοχευμένων στρατηγικών αποθεμάτων πρέπει να αντιμετωπιστούν ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας και όχι απλώς αγροτικής πολιτικής.
#τροφή #οικονομία #γεωπολιτική #κλίμα #ασφάλεια
