Η Ευρώπη έχει μετατρέψει την «ενιαία αγορά» σε μόνιμο αφήγημα και την «στρατηγική» σε υποκατάστατο πολιτικής. Κάθε κρίση – ενεργειακή, γεωπολιτική, βιομηχανική – παράγει την ίδια αντίδραση: περισσότερη ρητορική ενοποίησης, ένα νέο roadmap και ελάχιστη εφαρμογή.
Το τελευταίο παράδειγμα είναι το “One Europe, One Market Roadmap” της Ευρωπαϊκής Επιτροπής υπό την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Θεωρητικά, στόχος είναι η άρση του κατακερματισμού και η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας. Πρακτικά, αυτό που βλέπουμε είναι επανάληψη του ίδιου μοτίβου: ασαφείς δεσμεύσεις, επικοινωνιακές ανακοινώσεις και μεταφορά αποφάσεων στο μέλλον.
Η σύγχυση γύρω από το αν έχει εγκριθεί “agenda” ή “roadmap”, όπως παρουσιάστηκε από τον Αντόνιο Κόστα, δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι σύμπτωμα. Δείχνει ότι το πρόβλημα δεν είναι η τεχνική δυσκολία, αλλά η έλλειψη πραγματικής πολιτικής συνοχής.
Και αυτό επαναλαμβάνεται εδώ και χρόνια.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη παράξει μια «βιομηχανία στρατηγικών»: από το σχέδιο του 2015 για την αναβάθμιση της ενιαίας αγοράς, μέχρι πιο πρόσφατες πρωτοβουλίες για απλοποίηση κανόνων και ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας. Προστίθενται εκθέσεις βαρέως βάρους, όπως του Ενρίκο Λέτα και του Μάριο Ντράγκι, καθώς και εργαλεία πολιτικής όπως το “Competitiveness Compass”.
Το αποτέλεσμα όμως είναι απογοητευτικό.
Μεγάλο μέρος των εμποδίων στην ενιαία αγορά παραμένει σχεδόν αμετάβλητο εδώ και δεκαετίες. Τομείς όπως οι υπηρεσίες, η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες και οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες εξακολουθούν να λειτουργούν με έντονα εθνικά χαρακτηριστικά. Δηλαδή, η «ενιαία αγορά» υπάρχει περισσότερο στα χαρτιά παρά στην πραγματικότητα.
Το βασικό εμπόδιο είναι γνωστό: τα κράτη-μέλη.
Καμία κυβέρνηση δεν θέλει να εκχωρήσει έλεγχο σε κρίσιμα πεδία όπως η φορολογία, η αγορά εργασίας ή το πτωχευτικό δίκαιο. Αυτά είναι πολιτικά ευαίσθητα ζητήματα με άμεσο κοινωνικό κόστος. Και σε ένα περιβάλλον αυξημένης πολιτικής πίεσης, η εθνική κυριαρχία υπερισχύει της ευρωπαϊκής ενοποίησης.
Όμως η ευθύνη δεν σταματά εκεί.
Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει καταγράψει με σαφήνεια τα προβλήματα: ανεπαρκής επιβολή κανόνων, αδυναμία χαρτογράφησης των εμποδίων και – το πιο κρίσιμο – έλλειψη σαφούς και συνεκτικής στρατηγικής. Με άλλα λόγια, η Ευρώπη δεν αποτυγχάνει επειδή δεν ξέρει τι πρέπει να κάνει, αλλά επειδή δεν μπορεί να το εφαρμόσει.
Και εδώ μπαίνει μια πιο σύνθετη διάσταση που συχνά αποσιωπάται.
Η ενοποίηση της αγοράς δεν είναι cost-free. Δεν είναι μόνο όφελος. Έχει trade-offs.
Οι επιχειρήσεις πράγματι θέλουν απλούς και ενιαίους κανόνες, αλλά αποφεύγουν την αστάθεια και τις συνεχείς αλλαγές. Οι εργαζόμενοι φοβούνται απώλεια δικαιωμάτων. Οι εθνικές οικονομίες έχουν διαφορετικά επίπεδα ανταγωνιστικότητας. Η πλήρης εναρμόνιση μπορεί να ενισχύσει ορισμένους τομείς, αλλά να αποδυναμώσει άλλους.
Αυτό εξηγεί γιατί ακόμη και αναλύσεις από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, που υποστηρίζουν την ενοποίηση, αναγνωρίζουν ότι μέρος των εμποδίων δεν είναι πολιτικά ή τεχνικά, αλλά δομικά. Δεν μπορούν να εξαλειφθούν πλήρως.
Άρα, η αφήγηση ότι η ενιαία αγορά είναι το «silver bullet» της ευρωπαϊκής οικονομίας δεν στέκει πλήρως.
Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό ρίσκο.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει ταυτόχρονα πολλαπλά structural headwinds: υψηλό ενεργειακό κόστος, απώλεια πρόσβασης σε φθηνές πρώτες ύλες, αυξανόμενο ανταγωνισμό από Κίνα και Ηνωμένες Πολιτείες, γεωπολιτική αστάθεια και χαμηλή παραγωγικότητα.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ενιαία αγορά θα μπορούσε να λειτουργήσει ως επιταχυντής ανάπτυξης. Αλλά χωρίς εφαρμογή, παραμένει θεωρία.
Και όσο η Ευρώπη καθυστερεί, το κόστος αυξάνεται.
Οι επιχειρήσεις αναζητούν πιο προβλέψιμα περιβάλλοντα. Οι επενδύσεις κατευθύνονται αλλού. Οι αλυσίδες αξίας επανασχεδιάζονται εκτός Ευρώπης. Και η ήπειρος χάνει σταδιακά έδαφος στο παγκόσμιο ανταγωνιστικό παιχνίδι.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι υπάρχει πλέον και κόπωση. Όχι μόνο πολιτική, αλλά και θεσμική. Όταν παράγονται συνεχώς στρατηγικές χωρίς αποτέλεσμα, η αξιοπιστία των ίδιων των ευρωπαϊκών θεσμών διαβρώνεται.
Και όταν χαθεί η αξιοπιστία, χάνεται και η ικανότητα επιβολής πολιτικής.
SBC Analysis
Η Ευρώπη δεν πάσχει από έλλειψη ιδεών.
Πάσχει από έλλειψη αποφάσεων.
Το πρόβλημα δεν είναι το roadmap.
Είναι ότι κανείς δεν θέλει να πληρώσει το πολιτικό κόστος για να το υλοποιήσει.
Και όσο αυτό συνεχίζεται:
η ενοποίηση μένει στα χαρτιά,
η ανταγωνιστικότητα μειώνεται,
και η απόσταση από ΗΠΑ και Κίνα μεγαλώνει.
Η πραγματική ερώτηση δεν είναι αν η Ευρώπη έχει σχέδιο.
Η πραγματική ερώτηση είναι αν έχει βούληση.
Η.Κ
