Στη Βαρκελώνη, ένα παραδοσιακό, λιτό καταλανικό γεύμα γίνεται σύμβολο αντίστασης απέναντι στο μπραντσαρισμένο, ομογενοποιημένο τουριστικό μοντέλο. Το «esmorzar de forquilla» επαναφέρει την τοπική ταυτότητα στο τραπέζι, κόντρα σε καφέδες-κλώνους που ξεφυτρώνουν σε κάθε γωνιά.
Η Βαρκελώνη βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής συζήτησης για τον υπερτουρισμό, την εκτόξευση των ενοικίων και την αλλοίωση της αστικής ταυτότητας. Μέσα σε αυτό το σκηνικό, ένα φαινομενικά ταπεινό γεύμα –το καταλανικό «esmorzar de forquilla», δηλαδή «πρωινό με πιρούνι»– εξελίσσεται σε πολιτιστικό και, εμμέσως, πολιτικό αντίβαρο στη γαστρονομική ομοιομορφία που φέρνει το παγκοσμιοποιημένο brunch.
Από το «Stop brunch!» στη διάσωση της τοπικής κουζίνας
Τα τελευταία χρόνια, οι κάτοικοι της Βαρκελώνης εκφράζουν όλο και πιο έντονα την αγανάκτησή τους για τον τρόπο που ο τουρισμός μετασχηματίζει την πόλη. Πέρα από τα γνωστά συνθήματα του τύπου «Tourist, go home!», στους δρόμους εμφανίζονται γκράφιτι και πλακάτ με αιτήματα όπως «Ban Airbnb» αλλά και το χαρακτηριστικό «Stop brunch!». Το brunch, όχι ως γεύμα, αλλά ως σύμβολο μιας πανομοιότυπης, «χωρίς τόπο» αστικής αισθητικής, έχει γίνει στόχος: καφέδες με τον ίδιο κατάλογο, την ίδια διακόσμηση, την ίδια μουσική, ανεξάρτητα από το αν βρίσκονται στη Βαρκελώνη, στο Βερολίνο ή στο Λονδίνο.
Αυτά τα καταστήματα απευθύνονται κυρίως σε τουρίστες, μπορούν να χρεώνουν υψηλότερες τιμές και συχνά αντικαθιστούν παλαιά μπαρ, ταβέρνες και μαγαζιά που εξυπηρετούσαν τις τοπικές κοινότητες. Έτσι, το ερώτημα «Για ποιον είναι αυτή η πόλη;» γίνεται καθημερινό βίωμα για τους μόνιμους κατοίκους.
Το «πρωινό με πιρούνι» ως ήσυχη, αλλά ουσιαστική αντίσταση
Σε αυτό το πλαίσιο, ο δημοσιογράφος Άλμπερτ Μολίνς, της εφημερίδας «La Vanguardia», το 2020 έκανε μια απλή κίνηση: δημιούργησε μια λίστα στο Google Maps με μέρη όπου μπορεί κανείς να φάει esmorzar de forquilla. Η πρωτοβουλία, που ξεκίνησε σχεδόν ως προσωπικό χόμπι, εξελίχθηκε σε κίνημα ανάδειξης της καταλανικής γαστρονομικής παράδοσης και πλέον έχει μετασχηματιστεί στην εφαρμογή EsmorzApp.
Το esmorzar de forquilla είναι ένα χορταστικό γεύμα ανάμεσα στο πρωινό και το μεσημεριανό, με κυρίως πιάτο, κρασί, ψωμί και καφέ, συνήθως κάτω από 15 ευρώ. Ιστορικά συνδέεται με εργάτες της υπαίθρου τον 19ο αιώνα: ένα θερμιδικό «καύσιμο» για να συνεχίσουν τη μέρα μετά από σκληρή πρωινή δουλειά. Σήμερα σερβίρεται σε παλιά, απλά μαγαζιά, μακριά από τον επιτηδευμένο μινιμαλισμό των «ινσταγκραμικών» brunch spots.
Τα πιάτα απέχουν έτη φωτός από τα αυγά ποσέ και τα avocado toast: trinxat (πατάτα και λάχανο στο τηγάνι με πανσέτα), fricandó (μοσχάρι με μανιτάρια), bacallà amb samfaina (μπακαλιάρος με λαχανικά), λουκάνικα botifarra, αλλά και εντόσθια όπως callos (πατσάς) ή peus de porc (πόδια χοιρινού). Εμβληματικό πιάτο θεωρείται το cap i pota, πηχτή, ζελατινώδης σούπα από κεφάλι και πόδια μοσχαριού.
Κοινότητες, εφαρμογές και τουρίστες-συμμέτοχοι, όχι καταναλωτές
Ο Μολίνς αποφεύγει τη μανιχαϊστική λογική «esmorzar καλό, brunch κακό». Όπως αναγνωρίζει, οι επιλογές για χορτοφάγους ή άλλες διατροφικές προτιμήσεις είναι περιορισμένες και το ζήτημα δεν είναι να «νικήσει» το ένα γεύμα το άλλο. Το κεντρικό διακύβευμα είναι η ιστορία και η ταυτότητα: το esmorzar de forquilla είναι κομμάτι της συλλογικής μνήμης και κουλτούρας της Καταλονίας, και η επανανακάλυψή του γίνεται μέσα από μια συνεργατική, κοινοτική διαδικασία.
Η EsmorzApp λειτουργεί ως ψηφιακός χάρτης και φόρουμ για τους «esmorzadors», φέρνοντας κοντά παλιούς θαμώνες, εργάτες, συνταξιούχους, αλλά και νεότερους κατοίκους. Εστιάτορες, όπως ο ιδιοκτήτης του Gelida στη συνοικία Eixample, παρατηρούν άνοδο της ζήτησης και ανανέωση του κοινού. Παράλληλα, η πρωτοβουλία ανοίγει την πόρτα και στους επισκέπτες: ο τουρίστας δεν αντιμετωπίζεται ως «εισβολέας», αλλά ως δυνητικός συμμέτοχος σε μια αυθεντική τοπική εμπειρία, εφόσον σεβαστεί τον ρυθμό και τον χαρακτήρα της πόλης.
Τέτοιες μικρές, στοχευμένες κινήσεις –από την καταγραφή των τελευταίων παραδοσιακών γλυκισμάτων στη Λισαβόνα μέχρι την χαρτογράφηση των αυθεντικών καταλανικών ταβερνών– δεν μπορούν να λύσουν μόνες τους τον υπερτουρισμό. Ωστόσο, λειτουργούν ως αντίβαρο στην πλήρη εμπορευματοποίηση του αστικού χώρου και προσφέρουν ένα διαφορετικό μοντέλο: πόλεις που δεν είναι θεματικά πάρκα, αλλά ζωντανοί οργανισμοί με μνήμη, γεύση και φωνή.
Σχόλιο 
: Η υπόθεση του καταλανικού «πρωινού με πιρούνι» δείχνει πώς η γαστρονομία μπορεί να γίνει εργαλείο ήπιας αντίστασης απέναντι στον υπερτουρισμό και την αστική γκετριφικέισον. Δεν πρόκειται απλώς για νοσταλγία, αλλά για επαναδιεκδίκηση του «ποιος ορίζει» το αστικό τοπίο: οι κάτοικοι ή οι βραχυχρόνιες ροές κεφαλαίου και επισκεπτών. Για πόλεις όπως η Αθήνα και τα νησιά, όπου η πίεση τουρισμού και βραχυχρόνιων μισθώσεων αυξάνεται, το καταλανικό παράδειγμα προσφέρει ένα χρήσιμο μάθημα: η προστασία της τοπικής ταυτότητας δεν είναι μόνο υπόθεση ρυθμιστικών παρεμβάσεων, αλλά και καθημερινών, συλλογικών επιλογών – ακόμη και στο πρωινό τραπέζι.
#Βαρκελώνη #Καταλονία #υπερτουρισμός #γαστρονομία #esmorzar
