Σε Γερμανία, Ουγγαρία, Ιταλία και Γαλλία, κυβερνήσεις και ακροδεξιά κόμματα σφίγγουν τον κλοιό γύρω από ΜΚΟ και διαδηλώσεις. Την ίδια ώρα, δίκτυα της κοινωνίας των πολιτών οργανώνουν συντονισμένη αντίσταση για τη διαφύλαξη του κράτους δικαίου.
Ένα ανησυχητικό μοτίβο περιορισμού της κοινωνίας των πολιτών και υπονόμευσης του κράτους δικαίου ξεδιπλώνεται τα τελευταία χρόνια σε ολόκληρη την Ευρώπη. Από την Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν έως τη Γερμανία, την Ιταλία και τη Γαλλία, κυβερνήσεις και ισχυρά δεξιά ή ακροδεξιά κόμματα αξιοποιούν θεσμικά εργαλεία, αστυνομικές πρακτικές και νομικά τεχνάσματα για να πιέσουν ΜΚΟ, κινήματα και διαδηλωτές. Παράλληλα, δίκτυα οργανώσεων και πολιτών επιχειρούν να «σηκώσουν κεφάλι» και να ανασχέσουν την ολίσθηση προς μια πιο αυταρχική Ευρώπη.
Κοινοβουλευτικά και νομικά εργαλεία ως μηχανισμός πίεσης
Στη Γερμανία, η ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) αξιοποιεί μαζικά το εργαλείο των κοινοβουλευτικών ερωτήσεων για να στοχοποιήσει προοδευτικές ΜΚΟ. Έρευνα της οργάνωσης Campact δείχνει ότι μόνο το τελευταίο έτος κατέθεσε 295 ερωτήσεις για αριστερόστροφες οργανώσεις – υπερδιπλάσιες από το 2024 – όλες με υπαινιγμούς πως η φοροαπαλλαγή και η δημόσια χρηματοδότησή τους τους δίνουν «άδικο πολιτικό πλεονέκτημα».
Στο ίδιο μήκος κύματος, η κεντροδεξιά CDU, αμέσως μετά τη νίκη της στις εκλογές του 2025, υπέβαλε γιγαντιαία κοινοβουλευτική ερώτηση με πάνω από 550 λεπτομερείς ερωτήσεις για τη χρηματοδότηση οργανώσεων όπως η Greenpeace και το κίνημα «Omas gegen Rechts». Οι ίδιες οι οργανώσεις κάνουν λόγο για «αποτρεπτικό αποτέλεσμα» και φόβο απώλειας του κοινωφελούς καθεστώτος τους, αν η δράση τους κριθεί «υπερβολικά πολιτική».
Παράλληλα, η οργάνωση Civil Liberties Union for Europe (Liberties), στην ετήσια έκθεσή της για το κράτος δικαίου, επισημαίνει πως οι θεσμοί ελέγχου – ανεξάρτητη δικαιοσύνη, ελεύθερα μέσα ενημέρωσης και ενεργή κοινωνία των πολιτών – δέχονται συστηματικά πλήγματα σε σειρά κρατών-μελών. Στην Ουγγαρία, όπου ο Όρμπαν επιχειρεί να διατηρηθεί στην εξουσία, ΜΚΟ με ελάχιστη ξένη χρηματοδότηση μπαίνουν σε «μαύρες λίστες», υφίστανται εξονυχιστικούς φορολογικούς ελέγχους και στοχευμένες δυσφημιστικές εκστρατείες, ενώ πορείες ΛΟΑΤΚΙ+ έχουν ουσιαστικά απαγορευθεί.
Αστυνομικοποίηση της διαμαρτυρίας σε Ιταλία και Γαλλία
Στην Ιταλία, η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι, με σημαία την «αποκατάσταση της τάξης και ασφάλειας», έχει προωθήσει διαδοχικά σκληρά νομοθετήματα για την καταστολή της διαμαρτυρίας. Με διάταγμα εγκρίθηκε νόμος που ποινικοποιεί μορφές ειρηνικής αντίστασης, από τους περιβαλλοντικούς αποκλεισμούς δρόμων μέχρι τη μη βίαιη απείθεια απέναντι στην αστυνομία. Νέο πλαίσιο επιτρέπει προληπτική κράτηση υπόπτων «ταραχοποιών» έως και 12 ώρες πριν καν ξεκινήσει μια πορεία, ενώ προτείνεται ακόμη και χρηματική εγγύηση από τους διοργανωτές για τυχόν ζημιές.
Η ίδια κυβέρνηση έχει βάλει στο στόχαστρο και τις ΜΚΟ διάσωσης μεταναστών στη Μεσόγειο. Σειρά διαταγμάτων οδήγησε σε «διοικητική κράτηση» πλοίων και αεροσκαφών υποστήριξης, μαζί με βαριά πρόστιμα στις οργανώσεις. Σύμφωνα με 32 ΜΚΟ, από το 2023 έχουν περάσει συνολικά 960 ημέρες ακινητοποιημένες σε λιμάνια αντί να επιχειρούν διασώσεις, με αποτέλεσμα να μειώνονται οι αφίξεις αλλά να παραμένουν υψηλοί οι θάνατοι στη θάλασσα.
Στη Γαλλία, πάνω από 30 κορυφαίες ΜΚΟ – ανάμεσά τους Greenpeace και Oxfam – κατήγγειλαν με ανοιχτή επιστολή το 2025 μια «ανησυχητική αυταρχική διολίσθηση». Καταγγέλλουν «διοικητικές διαλύσεις» οργανώσεων, μέτρο που θεσπίστηκε αρχικά για να αντιμετωπιστούν φασιστικές ομάδες τη δεκαετία του 1930, αλλά πλέον απειλείται να χρησιμοποιηθεί εναντίον περιβαλλοντικών και φιλοπαλαιστινιακών κινημάτων. Περιορισμοί σε διαδηλώσεις, αστυνομική βία και διακοπή δημόσιων επιχορηγήσεων συνθέτουν, κατά τις οργανώσεις, ένα τοπίο «επικίνδυνου περιορισμού του δημοκρατικού χώρου».
Πολωνία, αντίβαρο και προειδοποίηση – το διακύβευμα για την Ευρώπη
Η Πολωνία, μετά από οκτώ χρόνια εθνικιστικής διακυβέρνησης του PiS, λειτουργεί ως υπενθύμιση του πόσο κρίσιμη είναι μια ζωντανή κοινωνία των πολιτών. Παρά τις εντάσεις με τον πρόεδρο και τις δύσκολες γεωπολιτικές συνθήκες λόγω του πολέμου στην Ουκρανία, οργανώσεις και κινήματα συνεχίζουν να θέτουν όρια στην εξουσία, να αποκαλύπτουν αυθαιρεσίες και να υπερασπίζονται θεμελιώδη δικαιώματα.
Οι οργανώσεις που υπογράφουν τη γαλλική επιστολή περιγράφουν την κοινωνία των πολιτών ως «χτύπο της καρδιάς των δημοκρατιών μας»: ενημερώνει, προστατεύει και υπερασπίζεται το δημόσιο συμφέρον. Ωστόσο, σε όλη την Ευρώπη διαπιστώνουν «κανονικοποίηση της καταστολής», όπου η υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βαφτίζεται ολοένα συχνότερα «εξτρεμισμός».
Απέναντι σε αυτή τη δυναμική, το μήνυμά τους είναι σαφές: «να σηκώσουμε τα κεφάλια και να αντισταθούμε, μαζί». Το αν η Ευρώπη θα παραμείνει χώρος όπου κανείς δεν είναι υπεράνω του νόμου και η διαφωνία προστατεύεται, θα κριθεί σε μεγάλο βαθμό από το αν οι κοινωνίες της θα στηρίξουν ενεργά τα δικά τους δημοκρατικά αντίβαρα.
Σχόλιο 
: Η εικόνα που αναδύεται από Γερμανία, Ουγγαρία, Ιταλία και Γαλλία δείχνει ότι η σύγκρουση για το κράτος δικαίου μεταφέρεται από τα δικαστήρια και τα κοινοβούλια στον ίδιο τον δημόσιο χώρο: δρόμους, ΜΚΟ, κινήματα βάσης. Η συστηματική χρήση νόμιμων εργαλείων για να παραλυθεί η διαφωνία – από φορολογικούς ελέγχους μέχρι προληπτικές συλλήψεις – συνιστά «μαλακή» αλλά βαθιά υπονόμευση της δημοκρατίας. Για χώρες όπως η Ελλάδα, το μήνυμα είναι διπλό: αφενός, ότι η θωράκιση θεσμών και ελευθεριών δεν είναι δεδομένη αλλά απαιτεί συνεχή πίεση από τα κάτω· αφετέρου, ότι οι ευρωπαϊκές ισορροπίες θα καθοριστούν από το αν η κοινωνία των πολιτών θα παραμείνει περιθωριακός παίκτης ή θα διεκδικήσει ρόλο ισότιμου θεσμικού αντίβαρου.
#Ευρώπη #ΚράτοςΔικαίου #Ακροδεξιά #ΜΚΟ #Διαδηλώσεις
