Η κλιμάκωση του πολέμου ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν δοκιμάζει τα όρια της διατλαντικής συμμαχίας. Ευρωπαίοι και Αμερικανοί αξιωματούχοι μιλούν πλέον ανοιχτά για ένα ΝΑΤΟ χωρίς τις ΗΠΑ.
Η πιο σοβαρή κρίση στην 77χρονη ιστορία του ΝΑΤΟ διαμορφώνεται γύρω από τον πόλεμο των ΗΠΑ και του Ισραήλ με το Ιράν και την ανοιχτή σύγκρουση του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ με τους Ευρωπαίους συμμάχους. Η συζήτηση που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν θεωρητική –ένα ΝΑΤΟ που θα λειτουργεί χωρίς τις ΗΠΑ– αρχίζει να αντιμετωπίζεται σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες ως πιθανό σενάριο που απαιτεί προετοιμασία.
Η διάρρηξη εμπιστοσύνης στην καρδιά της συμμαχίας
«Το ΝΑΤΟ είναι σπασμένο» δηλώνει χωρίς περιστροφές ο πρώην Αμερικανός πρεσβευτής στη Συμμαχία, Ίβο Ντάαλντερ, ο οποίος κάνει λόγο για τη «χειρότερη κρίση» στην ιστορία της. Δεν πρόκειται μόνο για τις γνωστές προσβολές του Τραμπ προς τους Ευρωπαίους, ούτε για τις επαναλαμβανόμενες απειλές αποχώρησης από το ΝΑΤΟ. Κατά τον Ντάαλντερ, ο συνδυασμός της σκληρής ρητορικής του Αμερικανού προέδρου –χαρακτηρίζει τη Συμμαχία «χάρτινη τίγρη»– με την άρνηση πολλών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να στηρίξουν τον πόλεμο στο Ιράν, αποκαλύπτει το βάθος της κρίσης εμπιστοσύνης.
Ευρωπαϊκά κράτη φέρονται να αρνούνται χρήση βάσεων και δικαιώματα υπέρπτησης για επιθετικές επιχειρήσεις, σηματοδοτώντας ότι δεν θεωρούν πλέον τις ΗΠΑ αξιόπιστο σύμμαχο σε εκτός ΝΑΤΟ επιχειρήσεις. «Η Ευρώπη δεν εμπιστεύεται πια τις ΗΠΑ και δεν είναι διατεθειμένη να συμμετέχει σε τέτοιου είδους επιχειρήσεις» προειδοποιεί ο Ντάαλντερ.
Την ίδια στιγμή, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε επιχειρεί να υποβαθμίσει τη ρήξη, τονίζοντας ότι υπάρχουν διαφορετικές απόψεις αλλά κοινή γραμμή στην ανάγκη ανάσχεσης των ιρανικών πυρηνικών και πυραυλικών δυνατοτήτων. Δηλώνει μάλιστα ότι «χειροκροτεί» τις αμερικανικές ενέργειες, επιχειρώντας να διατηρήσει δίαυλο με τον Τραμπ, τον οποίο συναντά στον Λευκό Οίκο.
Νομικά εμπόδια, πολιτική βούληση και σενάρια «ΝΑΤΟ χωρίς Αμερική»
Τυπικά, η αποχώρηση των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ είναι δύσκολη: νόμος που πέρασε το 2023 απαιτεί έγκριση των δύο τρίτων της Γερουσίας, ενώ το Άρθρο 13 της Συνθήκης της Ουάσιγκτον προβλέπει συγκεκριμένη διαδικασία καταγγελίας. Ωστόσο, ο Τραμπ διακηρύσσει ότι θα μπορούσε να αποχωρήσει μονομερώς και αρκετοί αναλυτές, όπως ο Ντάαλντερ, εκτιμούν ότι μια συνταγματική διαμάχη πιθανόν να κατέληγε υπέρ των προεδρικών εξουσιών.
Ακόμη και χωρίς επίσημη αποχώρηση, ο Λευκός Οίκος μπορεί να «ακρωτηριάσει» τη Συμμαχία: από την απόσυρση στρατευμάτων και προσωπικού από δομές του ΝΑΤΟ, έως την επιλογή να μην οριστεί Αμερικανός Ανώτατος Συμμαχικός Διοικητής Ευρώπης, θέση που παραδοσιακά κατέχει Αμερικανός στρατηγός.
Στο μεταξύ, ευρωπαϊκά think tank, όπως το International Institute for Strategic Studies, έχουν ήδη μελετήσει τις συνέπειες ενός ΝΑΤΟ χωρίς ΗΠΑ. Τα συμπεράσματα είναι αποθαρρυντικά: σοβαρές ελλείψεις σε μεγάλες πλατφόρμες, διαστημικές δυνατότητες, πληροφορίες, επιτήρηση και αναγνώριση, καθώς και στην επάνδρωση της δομής διοίκησης. Η κάλυψη αυτών των κενών θα απαιτούσε πρόσθετες ευρωπαϊκές δαπάνες που εκτιμώνται σε περίπου 1 τρισ. δολάρια, πέραν των ήδη αυξημένων αμυντικών προϋπολογισμών.
Ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία και ο ρόλος της πυρηνικής αποτροπής
Παρά τη ζοφερή εικόνα, ορισμένοι Ευρωπαίοι ειδικοί θεωρούν ότι η ήπειρος μπορεί να σταθεί χωρίς την αμερικανική «ομπρέλα». Ο Νικ Γουίτνεϊ, πρώην στέλεχος του βρετανικού υπουργείου Άμυνας και σήμερα στο European Council on Foreign Relations, υποστηρίζει ότι «δεν χρειαζόμαστε πια την Αμερική», αν και αναγνωρίζει ότι όσο περισσότερο παραμείνουν αμερικανικά στρατεύματα στην Ευρώπη τόσο το καλύτερο.
Κρίσιμο στοιχείο σε μια τέτοια μετάβαση θα ήταν η ευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή. Οι πρόσφατες κινήσεις του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν, ο οποίος συζητά με εταίρους ενίσχυση της πυρηνικής συνεργασίας εκτός πλαισίου ΝΑΤΟ, δείχνουν ότι το Παρίσι εξετάζει τρόπους να μετατρέψει τη γαλλική πυρηνική ισχύ σε ευρωπαϊκό εργαλείο ασφαλείας.
Στα κράτη της πρώτης γραμμής, όπως η Εσθονία, η ανησυχία είναι έντονη. Ο Εσθονός υπουργός Εξωτερικών Μάργκους Τσαχκνά δηλώνει έτοιμος να στηρίξει την αμερικανική δράση στο Ιράν, περισσότερο για να «προπληρώσει» την αμερικανική δέσμευση στο Άρθρο 5. Παράλληλα, καλεί την Ευρώπη να παραμείνει ψύχραιμη και να υπενθυμίζει στην Ουάσιγκτον ότι και οι ΗΠΑ χρειάζονται την Ευρώπη.
Η επίσκεψη Ρούτε στον Λευκό Οίκο και οι προσπάθειες κατευνασμού του Τραμπ –ο οποίος την ίδια στιγμή εκτοξεύει αιχμές κατά των Ευρωπαίων και επαναφέρει ακόμη και το ζήτημα της Γροιλανδίας με το χαρακτηριστικό «We want Greenland»– δείχνουν μια Συμμαχία που προσπαθεί να κερδίσει χρόνο. Όμως η στρατηγική ερώτηση παραμένει: μπορεί η Ευρώπη να συνεχίσει να βασίζεται σε έναν σύμμαχο που δηλώνει ανοιχτά ότι ίσως αποχωρήσει;
Σχόλιο 
: Η κρίση γύρω από το Ιράν λειτουργεί ως επιταχυντής για την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία: είτε η ΕΕ θα αναλάβει το κόστος –οικονομικό και πολιτικό– της πραγματικής αμυντικής της αυτονόμησης, είτε θα παραμείνει όμηρος της εκάστοτε βούλησης του Λευκού Οίκου. Το παράθυρο για νηφάλιες αποφάσεις στενεύει γρήγορα.
#ΝΑΤΟ #ΗΠΑ #Ευρώπη #Ιράν #Άμυνα #Ασφάλεια
