Η Ευρώπη μπαίνει σε μια φάση που για δεκαετίες απέφευγε να αντιμετωπίσει κατάματα. Όχι γιατί δεν την έβλεπε να έρχεται, αλλά γιατί είχε την πολυτέλεια να την αγνοεί. Η σταδιακή απομάκρυνση των Ηνωμένων Πολιτειών από τον ρόλο του εγγυητή της ευρωπαϊκής ασφάλειας δεν είναι πια μια θεωρητική εξέλιξη ή μια ακαδημαϊκή ανάλυση. Είναι μια πραγματικότητα που χτίζεται βήμα-βήμα, χωρίς θόρυβο αλλά με σαφή κατεύθυνση.
Το NATO δεν διαλύεται με μια θεαματική ανακοίνωση. Δεν θα υπάρξει μια στιγμή «τέλους». Η αποδόμησή του γίνεται μέσα από την αφαίρεση της ουσίας του. Όταν η πολιτική βούληση της Ουάσιγκτον αποσύρεται, η Συμμαχία παραμένει τυπικά ζωντανή αλλά στρατηγικά άδεια. Ο Donald Trump δεν χρειάζεται να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ για να αλλάξει τα δεδομένα. Αρκεί να το μετατρέψει σε έναν μηχανισμό χωρίς εγγυήσεις.
Αυτό που αλλάζει δεν είναι απλώς η στάση μιας κυβέρνησης. Είναι η ίδια η λογική της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μετακινούνται από τον ρόλο του «παγκόσμιου σταθεροποιητή» σε έναν πιο επιλεκτικό, συναλλακτικό παίκτη. Η Ευρώπη, που για δεκαετίες λειτουργούσε ως γεωπολιτικός αποδέκτης ασφάλειας και όχι ως παραγωγός της, βρίσκεται ξαφνικά εκτεθειμένη.
Το πρόβλημα είναι βαθύτερο από στρατιωτικό. Είναι πολιτικό, θεσμικό και ψυχολογικό. Η Ευρώπη δεν έχει μάθει να λειτουργεί χωρίς εξωτερικό εγγυητή. Η στρατηγική της κουλτούρα βασίστηκε στην υπόθεση ότι κάποιος άλλος θα αναλάβει το τελικό ρίσκο. Αυτό δημιούργησε ένα σύστημα που είναι ισχυρό οικονομικά αλλά εύθραυστο γεωπολιτικά.
Η τρέχουσα κρίση λειτουργεί σαν επιταχυντής. Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή, η ενεργειακή αστάθεια και η μετατόπιση ισχύος προς την Ασία δεν είναι μεμονωμένα γεγονότα. Είναι κομμάτια ενός νέου περιβάλλοντος όπου οι σταθερές του παρελθόντος δεν ισχύουν. Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει απλώς μια δύσκολη συγκυρία. Αντιμετωπίζει το τέλος ενός μοντέλου.
Και εδώ εμφανίζεται το πρώτο μεγάλο λάθος. Η πεποίθηση ότι η κατάσταση είναι αναστρέψιμη. Ότι μια πολιτική αλλαγή στην Ουάσιγκτον θα επαναφέρει την παλιά κανονικότητα. Αυτή η ανάγνωση είναι επικίνδυνα αφελής. Η απομάκρυνση των ΗΠΑ από την Ευρώπη δεν είναι προσωπική επιλογή ενός προέδρου. Είναι αποτέλεσμα βαθύτερων αλλαγών στις προτεραιότητες της χώρας. Η Ασία, η εσωτερική πολιτική πίεση και το κόστος της παγκόσμιας παρουσίας αναδιαμορφώνουν τη στρατηγική της.
Η Ευρώπη λοιπόν δεν έχει μπροστά της μια πολιτική κρίση. Έχει μια κρίση προσαρμογής. Και η προσαρμογή αυτή απαιτεί κάτι που μέχρι σήμερα αποφεύγει: πραγματική ενοποίηση στην άμυνα και στην εξωτερική πολιτική.
Το πρόβλημα είναι ότι η Ευρώπη λειτουργεί με ρυθμούς που δεν ανταποκρίνονται στις γεωπολιτικές εξελίξεις. Οι αποφάσεις λαμβάνονται αργά, οι εθνικές προτεραιότητες συγκρούονται και η έννοια της κοινής στρατηγικής παραμένει περισσότερο ρητορική παρά ουσιαστική. Σε έναν κόσμο όπου η ταχύτητα είναι κρίσιμος παράγοντας ισχύος, αυτή η καθυστέρηση μετατρέπεται σε στρατηγικό μειονέκτημα.
Υπάρχει επίσης ένα δεύτερο, πιο σκληρό πρόβλημα: η έλλειψη πολιτικής βούλησης. Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες έχουν συνηθίσει σε ένα περιβάλλον ασφάλειας χωρίς κόστος. Η μετάβαση σε ένα μοντέλο όπου η άμυνα απαιτεί πραγματικούς πόρους και πολιτικές αποφάσεις δεν είναι εύκολη. Δημιουργεί εσωτερικές εντάσεις, δημοσιονομικές πιέσεις και πολιτικό ρίσκο.
Κι όμως, η επιλογή είναι απλή. Ή η Ευρώπη θα επενδύσει στην αυτονομία της ή θα προσαρμοστεί σε έναν κόσμο όπου άλλοι θα καθορίζουν τους κανόνες. Δεν υπάρχει ενδιάμεση λύση.
Η έννοια της «στρατηγικής αυτονομίας» έχει χρησιμοποιηθεί πολλές φορές τα τελευταία χρόνια. Στην πράξη όμως παραμένει ημιτελής. Χωρίς κοινή αμυντική δομή, χωρίς ενιαία βιομηχανική στρατηγική και χωρίς πολιτική συνοχή, η αυτονομία αυτή δεν μπορεί να λειτουργήσει.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι ο χρόνος πιέζει. Οι γεωπολιτικές εξελίξεις κινούνται γρηγορότερα από την ευρωπαϊκή προσαρμογή. Κάθε καθυστέρηση αυξάνει το κόστος της μετάβασης. Και σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης αστάθειας, το κόστος αυτό δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι και στρατηγικό.
Η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα σημείο καμπής. Για πρώτη φορά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο καλείται να ορίσει μόνη της τον ρόλο της στον κόσμο. Δεν μπορεί πλέον να βασίζεται σε εξωτερικές εγγυήσεις. Πρέπει να δημιουργήσει τις δικές της.
SBC Comment
Η Ευρώπη έχει μπροστά της μια σκληρή αλλά καθαρή πραγματικότητα. Το μοντέλο της εξαρτημένης ασφάλειας τελείωσε.
Το ζήτημα δεν είναι αν θα υπάρξει «μετα-αμερικανική» εποχή. Αυτή έχει ήδη ξεκινήσει. Το ζήτημα είναι αν η Ευρώπη θα την αντιμετωπίσει ως παθητικός παρατηρητής ή ως ενεργός παίκτης.
Αν συνεχίσει να λειτουργεί με την ψευδαίσθηση του παρελθόντος, θα βρεθεί μπροστά σε τετελεσμένα που δεν θα μπορεί να επηρεάσει. Αν κινηθεί αποφασιστικά, έχει τα μέσα να διαμορφώσει το δικό της γεωπολιτικό αποτύπωμα.
Η διαφορά ανάμεσα στα δύο δεν είναι θέμα δυνατοτήτων. Είναι θέμα απόφασης.
