Ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ κατά του Ιράν λειτουργεί ως καταλύτης για μια ιστορική μετατόπιση της Ευρώπης από την υποτέλεια στην αυτονομία. Η σταδιακή αποστασιοποίηση από τον Ντόναλντ Τραμπ αναγκάζει τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να επαναπροσδιορίσουν τα στρατηγικά τους συμφέροντα.
Η κρίση που προκάλεσε ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ εναντίον του Ιράν, ο οποίος βρίσκεται πλέον σε εύθραυστη κατάπαυση του πυρός, αναδεικνύεται σε σημείο καμπής για την ευρωπαϊκή στρατηγική ταυτότητα. Η αρχική, σχεδόν αυτόματη στοίχιση πολλών ευρωπαϊκών κυβερνήσεων πίσω από την Ουάσινγκτον δίνει σταδιακά τη θέση της σε μια πιο ψυχρή, συμφεροντολογική ανάγνωση: ο πόλεμος αυτός είναι παράνομος, επικίνδυνος και –κυρίως– δεν είναι «πόλεμός τους».
Από τη δουλική ευθυγράμμιση στη διστακτική αντίσταση
Στο ξεκίνημα της σύγκρουσης, το φάσμα των ευρωπαϊκών αντιδράσεων εκτεινόταν από την δουλοπρεπή στάση του γενικού γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, έως την αρχική, πιο αρχών, αντίθεση του Ισπανού πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ. Ωστόσο, η πλειονότητα των κυβερνήσεων βρέθηκε πιο κοντά στη γραμμή Ρούτε, ελπίζοντας σε μια γρήγορη, «χειρουργική» ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος, στα πρότυπα της επέμβασης στη Βενεζουέλα.
Η κλιμάκωση όμως στο μέτωπο της Μέσης Ανατολής, η απειλή καταστροφής ιρανικών πόλεων και οι όλο και πιο ακραίες δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ άλλαξαν τα δεδομένα. Η Ιταλία αρνήθηκε τη χρήση βάσης στη Σικελία από αμερικανικά αεροσκάφη, η Πολωνία δεν δέχθηκε να αποσπάσει συστήματα Patriot προς τον Περσικό Κόλπο, η Γαλλία αρνήθηκε υπερπτήσεις και μπλόκαρε αμερικανικό σχέδιο ψηφίσματος στο Συμβούλιο Ασφαλείας για στρατιωτικό άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ. Η Ισπανία, που από νωρίς απαγόρευσε τη χρήση κοινών βάσεων για επιχειρήσεις συνδεδεμένες με τον πόλεμο, παύει να αποτελεί εξαίρεση· η γραμμή της τείνει να γίνει ο κανόνας.
Κόστος για την Ευρώπη, κέρδη για τη Ρωσία
Η ευρωπαϊκή μεταστροφή δεν οφείλεται μόνο σε ηθικές ενστάσεις περί νομιμότητας. Ο πόλεμος αποδείχθηκε γεωπολιτικό δώρο για τη Μόσχα: εκτόξευσε τις τιμές του πετρελαίου, άδειασε αποθέματα αντιαεροπορικών πυραύλων που προορίζονταν για την Ουκρανία και οδήγησε την Ουάσινγκτον σε προσωρινή άρση κυρώσεων στο ρωσικό πετρέλαιο. Ταυτόχρονα, η συζήτηση για εκτροπή αμερικανικών οπλικών συστημάτων από την Ουκρανία προς τον Περσικό Κόλπο έστειλε σαφές μήνυμα στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες: η ασφάλεια της ηπείρου τους δεν αποτελεί πλέον προτεραιότητα της Ουάσινγκτον.
Έτσι, η Ευρώπη συνειδητοποιεί ότι η υπονόμευση του διεθνούς δικαίου –από το Ιράκ έως το Ιράν– δεν είναι αφηρημένο ηθικό ζήτημα, αλλά άμεση απειλή για τα δικά της συμφέροντα. Η επανάληψη οικονομικών σοκ, μετά την πανδημία και τον πόλεμο στην Ουκρανία, καθιστά σαφές ότι κάθε νέα κρίση στην ενέργεια ή στις θαλάσσιες οδούς, όπως στα Στενά του Ορμούζ, δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο ύφεσης, πληθωρισμού και πολιτικής αστάθειας στην Ευρώπη.
Η απομυθοποίηση του Τραμπ και το παράθυρο για ευρωπαϊκή πρωτοβουλία
Οι συνεχείς απειλές του Τραμπ –από την «εξαφάνιση του ιρανικού πολιτισμού» έως τις προσβολές προς Ευρωπαίους ηγέτες και τις εκκλήσεις για εγκατάλειψη του ΝΑΤΟ– χάνουν πλέον την ισχύ τους. Η ρητορική του έχει γίνει τόσο επαναλαμβανόμενη, ώστε προκαλεί περισσότερο κόπωση παρά φόβο. Ακόμη και ακροδεξιοί ηγέτες στην Ιταλία, τη Γαλλία και τη Γερμανία παίρνουν αποστάσεις, όχι επειδή διαφωνούν ιδεολογικά, αλλά επειδή η ταύτιση με τον Τραμπ αποδεικνύεται εκλογικά τοξική. Εξαίρεση παραμένει ο Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία, του οποίου όμως η πολιτική αντοχή θα δοκιμαστεί στις κάλπες.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ανοίγει ένα παράθυρο για την Ευρώπη να ανακτήσει ρόλο διαμεσολαβητή, όπως στην περίπτωση του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Οι ευρωπαϊκές προτάσεις για ασφαλή ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, η στήριξη σε ανθρωπιστικούς διαδρόμους, αλλά και η συμμετοχή σε πολυεθνική πρωτοβουλία για τη σταδιακή επαναλειτουργία της διώρυγας, δείχνουν ότι η ήπειρος μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο στη μονομερή λογική της Ουάσινγκτον.
Εφόσον η κατάπαυση του πυρός αντέξει, ένα σενάριο περιλαμβάνει νέα συμφωνία για τα πυρηνικά του Ιράν, μη επιθετικά σύμφωνα ΗΠΑ–Ιράν και Ισραήλ–Ιράν, με άρση ορισμένων κυρώσεων και αποδέσμευση ιρανικών κεφαλαίων για ανοικοδόμηση. Για την Ευρώπη, το διακύβευμα είναι διπλό: να αποδείξει ότι η προσήλωσή της στο διεθνές δίκαιο είναι ζήτημα σκληρού συμφέροντος και να εμπεδώσει ότι η στρατηγική της αυτονόμηση από τον Τραμπ –και κάθε μελλοντικό Τραμπ– δεν είναι πλέον επιλογή, αλλά αναγκαιότητα.
Σχόλιο 
: Η υπόθεση Ιράν λειτουργεί ως σκληρό μάθημα για τις ευρωπαϊκές ελίτ: η αυτόματη πρόσδεση στο αμερικανικό άρμα, ειδικά υπό έναν απρόβλεπτο Τραμπ, παράγει στρατηγικά αδιέξοδα, οικονομικό κόστος και γεωπολιτική έκθεση. Αν η Ευρώπη δεν μετατρέψει την τρέχουσα αποστασιοποίηση σε συνεκτική στρατηγική αυτονομίας –από την ενέργεια μέχρι την άμυνα– θα βρεθεί ξανά θεατής σε πολέμους που πληρώνει ακριβά χωρίς να τους αποφασίζει.
#Ευρώπη #Ιράν #Trump #ΜέσηΑνατολή #NATO
