Το Ριάντ φέρεται να επαναφέρει λογική Ψυχρού Πολέμου στη Μέση Ανατολή, εμπνεόμενο από τη Διαδικασία του Ελσίνκι. Στόχος, ένα σύμφωνο μη επίθεσης με το Ιράν μετά την αποκλιμάκωση της σύγκρουσης ΗΠΑ–Ιράν.
Η Σαουδική Αραβία, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές που επικαλούνται διεθνή μέσα, διερευνά το ενδεχόμενο ενός περιφερειακού συμφώνου μη επίθεσης με το Ιράν, το οποίο θα ενεργοποιηθεί μετά το τέλος της τρέχουσας στρατιωτικής αντιπαράθεσης μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Τεχεράνης. Η κίνηση, αν προχωρήσει, θα σηματοδοτήσει την πιο φιλόδοξη προσπάθεια θεσμικής «οριοθέτησης» των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή εδώ και δεκαετίες.
Γιατί το Ριάντ κοιτά προς το «μοντέλο Ελσίνκι»;
Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, το Ριάντ εξετάζει μια προσαρμοσμένη εκδοχή της Διαδικασίας του Ελσίνκι, που κατά τον Ψυχρό Πόλεμο λειτούργησε ως πλαίσιο αποκλιμάκωσης και διαχείρισης εντάσεων στην Ευρώπη. Η λογική είναι σαφής: όταν δεν μπορείς να λύσεις τις αντιθέσεις, επιχειρείς να τις «κλειδώσεις» σε ένα θεσμικό περιβάλλον προβλεψιμότητας.
Η Σαουδική Αραβία φέρεται να θεωρεί ότι το Ιράν είναι σήμερα «αποδυναμωμένο», αλλά εξακολουθεί να αποτελεί διαρκή απειλή για τους γείτονές του. Αυτό δημιουργεί για το Ριάντ ένα παράθυρο ευκαιρίας: η Τεχεράνη είναι αρκετά ισχυρή ώστε να μην μπορεί να αγνοηθεί, αλλά αρκετά πιεσμένη ώστε να συζητήσει όρους περιορισμού της έντασης. Μια τέτοια συμφωνία θα μπορούσε να μετατρέψει τη σύγκρουση από ανοιχτή αντιπαράθεση σε ελεγχόμενο ανταγωνισμό.
Το κενό του Ισραήλ και ο κίνδυνος «μισού» συστήματος ασφαλείας
Καθοριστικό ζήτημα, όπως αναφέρουν οι πηγές, είναι η σύνθεση των συμμετεχόντων. «Όλα εξαρτώνται από το ποιοι θα είναι μέσα» σημειώνεται χαρακτηριστικά, με την εκτίμηση ότι «στο σημερινό κλίμα δεν μπορείς να βάλεις Ιράν και Ισραήλ στο ίδιο τραπέζι».
Χωρίς το Ισραήλ, πολλοί διπλωμάτες φοβούνται ότι ένα τέτοιο σχήμα θα μπορούσε να αποδειχθεί αντιπαραγωγικό. Στην περιφερειακή αντίληψη ασφαλείας, μετά το Ιράν, το Ισραήλ θεωρείται από μεγάλο μέρος του αραβικού δρόμου αλλά και από αντίπαλα στρατόπεδα ως δεύτερη βασική πηγή έντασης. Ένα θεσμικό πλαίσιο που θα περιόριζε το Ιράν, αλλά θα άφηνε εκτός το Ισραήλ, κινδυνεύει να δημιουργήσει την εικόνα ενός «μεροληπτικού» συστήματος ασφάλειας, χωρίς πραγματική καθολικότητα.
Ωστόσο, η γεωπολιτική πραγματικότητα είναι αμείλικτη: «Το Ιράν δεν πρόκειται να εξαφανιστεί, γι’ αυτό οι Σαουδάραβες πιέζουν», σημειώνεται από τις ίδιες πηγές. Η Σαουδική Αραβία επιχειρεί ουσιαστικά να διαμορφώσει αρχιτεκτονική ασφάλειας όπου η Τεχεράνη θα είναι μεν περιορισμένη, αλλά ενσωματωμένη σε κανόνες και δεσμεύσεις, αντί να παραμένει πλήρως ανεξέλεγκτος παράγοντας.
Μακροπρόθεσμες συνέπειες για τη Μέση Ανατολή
Αν το σχέδιο προχωρήσει, θα πρόκειται για μετατόπιση από την παραδοσιακή λογική των άτυπων ισορροπιών και των διμερών «συμφωνιών κάτω από το τραπέζι», προς μια πιο θεσμοθετημένη περιφερειακή τάξη. Ένα σύμφωνο μη επίθεσης δεν λύνει τα βαθιά πολιτικά, θρησκευτικά και γεωστρατηγικά ρήγματα, αλλά δημιουργεί ένα πλέγμα κόστους για όποιον επιχειρεί να τα ανατινάξει με στρατιωτικό τρόπο.
Σε βάθος χρόνου, μια τέτοια αρχιτεκτονική θα μπορούσε να επηρεάσει:
• Τις ροές πετρελαίου και φυσικού αερίου, περιορίζοντας τον κίνδυνο απότομων διακοπών λόγω κρίσεων.
• Τις αμυντικές δαπάνες των κρατών του Κόλπου, που ίσως μετατοπιστούν μερικώς από εξοπλισμούς σε έργα υποδομών και διαφοροποίησης οικονομιών.
• Τη διαπραγματευτική ισχύ των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας, καθώς μια πιο αυτόνομη περιφερειακή συμφωνία μειώνει τον χώρο μονομερούς επιρροής των μεγάλων δυνάμεων.
Η εμπειρία του Ελσίνκι δείχνει ότι τέτοιες διαδικασίες δεν αλλάζουν άμεσα συσχετισμούς ισχύος, αλλά σταδιακά δημιουργούν πολιτικό κόστος για όσους παραβιάζουν κανόνες, ενώ ανοίγουν δίαυλους επικοινωνίας που σε βάθος χρόνου μπορούν να μετατρέψουν «παγωμένες» συγκρούσεις σε διαχειρίσιμες διαφορές.
Περιορισμοί, ρίσκα και το στοίχημα της αξιοπιστίας
Το μεγάλο στοίχημα για οποιοδήποτε «Ελσίνκι της Μέσης Ανατολής» είναι η αξιοπιστία εφαρμογής. Χωρίς μηχανισμούς επιτήρησης, διαφάνειας και έστω πολιτικής – αν όχι νομικής – κύρωσης, ένα σύμφωνο μη επίθεσης κινδυνεύει να λειτουργήσει ως «ομπρέλα» πίσω από την οποία συνεχίζονται πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων, κυβερνοεπιθέσεις και υβριδικές επιχειρήσεις.
Επιπλέον, η απουσία του Ισραήλ από το τραπέζι θα αφήνει ανοιχτό ένα παράλληλο σύστημα αντιπαράθεσης, ιδίως στα μέτωπα της Γάζας, του Λιβάνου και της Συρίας. Έτσι, η περιφερειακή ασφάλεια μπορεί να εξελιχθεί σε δύο ταχύτητες: μια θεσμική ζώνη Κόλπου με μειωμένο ρίσκο άμεσης σύγκρουσης και μια ζώνη μόνιμης έντασης γύρω από το Ισραήλ και τα παλαιστινιακά εδάφη.
Παρά τα ρίσκα, για το Ριάντ η θεσμική αυτή κίνηση λειτουργεί και ως μήνυμα προς Ουάσινγκτον και Τεχεράνη: η Σαουδική Αραβία δεν είναι απλώς αποδέκτης των εξελίξεων, αλλά διεκδικεί ρόλο αρχιτέκτονα της επόμενης ημέρας στη Μέση Ανατολή.
Σχόλιο 
: Για την ελληνική οικονομία, μια πιο θεσμοθετημένη περιφερειακή τάξη στον Κόλπο σημαίνει μικρότερο γεωπολιτικό ασφάλιστρο κινδύνου στις διεθνείς τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου, άρα πιο προβλέψιμο ενεργειακό κόστος για επιχειρήσεις και νοικοκυριά. Παράλληλα, η σταδιακή μετατόπιση των πόρων των χωρών του Κόλπου από αμυντικές δαπάνες σε υποδομές και διαφοροποίηση οικονομιών μπορεί να ανοίξει πρόσθετα περιθώρια για ελληνικές εταιρείες κατασκευών, ενέργειας και ναυτιλίας, εφόσον η Αθήνα συνεχίσει να επενδύει σε σταθερές, πολυμερείς σχέσεις με τον αραβικό κόσμο και να αναδεικνύει τον ρόλο της ως ασφαλούς πύλης της Μέσης Ανατολής προς την ευρωπαϊκή αγορά.
#ΣαουδικήΑραβία #Ιράν #ΜέσηΑνατολή #Ενέργεια
