Η λεγόμενη διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες, που οικοδομήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπό αμερικανική ηγεσία, αμφισβητείται πλέον ανοικτά από τους ίδιους τους φυσικούς της υποστηρικτές. Η μετάβαση σε ένα νέο, λιγότερο φιλελεύθερο σύστημα διακυβέρνησης διαγράφεται ως επώδυνη και γεμάτη συγκρούσεις.
Η συζήτηση για τη «διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες» έχει μετακινηθεί από τα ακαδημαϊκά συνέδρια στο κέντρο της παγκόσμιας πολιτικής αντιπαράθεσης. Δηλώσεις κορυφαίων δυτικών αξιωματούχων, αλλά και η επιθετική στάση δυνάμεων όπως η Ρωσία και η Κίνα, τροφοδοτούν την αίσθηση ότι το σύστημα που διαμόρφωσε τις διεθνείς σχέσεις τις τελευταίες δεκαετίες βρίσκεται σε βαθιά κρίση.
Από το «φιλελεύθερο διεθνές σύστημα» στην αμφισβήτηση
Όπως εξηγεί ο καθηγητής Στέφαν Βολφ, ανώτερος ερευνητής στο think tank Foreign Policy Centre, ο όρος «διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες» ουσιαστικά διαδέχεται τον παλαιότερο όρο «φιλελεύθερη διεθνής τάξη». Και οι δύο περιγράφουν το πλέγμα θεσμών, συμφωνιών και κανόνων που οικοδομήθηκε μετά το 1945 υπό αμερικανική ηγεσία, με πυλώνες τον ΟΗΕ και το σύστημα του Μπρέτον Γουντς.
Το τελευταίο καθιέρωσε ένα πλαίσιο νομισματικής σταθερότητας, με κεντρικό ρόλο του δολαρίου και θεσμούς όπως το ΔΝΤ. Παράλληλα, ο Χάρτης του ΟΗΕ ενσωμάτωσε αρχές όπως η αυτοδιάθεση των λαών, η κυριαρχία και η εδαφική ακεραιότητα, που αποδείχθηκαν κρίσιμες για την αποαποικιοποίηση και την αναγνώριση νέων κρατών, ιδίως στον παγκόσμιο Νότο.
Ωστόσο, όπως επισήμανε σε πρόσφατη ομιλία του ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ, η αφήγηση αυτής της τάξης ήταν πάντα εν μέρει ψευδής: «Οι ισχυροί εξαιρούνταν όταν τους συνέφερε, οι εμπορικοί κανόνες εφαρμόζονταν ασύμμετρα και το διεθνές δίκαιο ίσχυε με διαφορετική αυστηρότητα ανάλογα με την ταυτότητα κατηγορουμένων και θυμάτων».
Διάβρωση εκ των έσω και γεωπολιτική ανατροπή
Σήμερα, η κρίση βαθαίνει καθώς οι ίδιοι οι αρχιτέκτονες της τάξης αμφισβητούν τη χρησιμότητά της. Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο χαρακτηρίζει τον όρο «υπερβολικά χρησιμοποιημένο», ενώ ο Γερμανός πολιτικός Φρίντριχ Μερτς δηλώνει ότι η τάξη αυτή «δεν υπάρχει πια». Την ίδια στιγμή, ο ΟΗΕ κατηγορείται για αδυναμία παρέμβασης στα πιο πιεστικά ζητήματα, ενώ η Ουάσιγκτον υπό τον Ντόναλντ Τραμπ αποχωρεί από δεκάδες διεθνείς οργανισμούς και συμφωνίες σε κλίμα, υγεία, εμπόριο και ενέργεια.
Από την άλλη πλευρά, χώρες όπως η Ρωσία και το Ιράν δεν αποδέχθηκαν ποτέ πλήρως το δυτικό πλαίσιο. Ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ το έχει περιγράψει σκωπτικά ως «Rule America – αυτή είναι η ουσία της διαβόητης τάξης βασισμένης σε κανόνες».
Παρά την κριτική, ο Βολφ υπενθυμίζει ότι σημαντικά τμήματα του συστήματος παραμένουν χρήσιμα και ευρέως αποδεκτά ως παράμετροι συμπεριφοράς των κρατών. Ωστόσο, η συνδυασμένη επιλογή της Ρωσίας υπό τον Βλαντίμιρ Πούτιν και των ΗΠΑ υπό τον Τραμπ να υπονομεύσουν τους θεσμούς αυτούς έχει προκαλέσει σοβαρή ζημιά.
Προς μια λιγότερο φιλελεύθερη και πιο συγκρουσιακή εποχή
Το κρίσιμο ερώτημα είναι τι θα αντικαταστήσει την παλιά τάξη. Ο Βολφ εκτιμά ότι βρισκόμαστε σε μεταβατική φάση, όπου νέες δομές θα χρειαστούν χρόνο για να σταθεροποιηθούν. Οι «κανόνες» δεν θα εξαφανιστούν, αλλά θα είναι διαφορετικοί: λιγότερο φιλελεύθεροι, λιγότερο προσανατολισμένοι στην προστασία ευάλωτων ομάδων και περισσότερο επιρρεπείς σε συγκρούσεις, τόσο ενδοκρατικές όσο και διακρατικές.
Κατά τον ίδιο, ο τρόπος με τον οποίο διαλύεται η υπάρχουσα τάξη θα αποδειχθεί τελικά επιζήμιος ακόμη και για όσους σήμερα επιταχύνουν την κατάρρευσή της. Η Ρωσία, με τον πόλεμο στην Ουκρανία, κινδυνεύει να βρεθεί ανάμεσα σε μια πιο αποφασιστική και ικανή Ευρώπη στα δυτικά και μια ακόμη πιο ισχυρή και επιθετική Κίνα στα ανατολικά.
Για τις μεσαίες και μικρές δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, η μεταβατική αυτή περίοδος συνεπάγεται αυξημένη αβεβαιότητα, πίεση για επιλογή στρατοπέδων και ανάγκη ενίσχυσης της ανθεκτικότητας σε ένα περιβάλλον όπου οι παλιοί κανόνες δεν ισχύουν, αλλά οι νέοι δεν έχουν ακόμη διαμορφωθεί.
Σχόλιο 
: Η κατάρρευση της τάξης βασισμένης σε κανόνες δεν είναι απλώς ιδεολογική μετατόπιση, αλλά στρατηγικός κίνδυνος για οικονομίες που στηρίζονται στη σταθερότητα, το εμπόριο και το διεθνές δίκαιο. Όσο η Δύση αφήνει κενό ισχύος, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος κατακερματισμού σε σφαίρες επιρροής, με υψηλότερο κόστος κεφαλαίου, αστάθεια στις αγορές και γεωπολιτικό ρίσκο που θα αποτιμάται πλέον σε κάθε σοβαρή επενδυτική απόφαση.
#διεθνήςτάξη #γεωπολιτική #ΟΗΕ #ΗΠΑ #Ρωσία #Κίνα
