Η λογοτεχνία φαντασίας από περιθωριακό είδος μετατρέπεται σε κυρίαρχη πολιτιστική φόρμα, συνομιλώντας με μια απογοητευμένη, «απομαγευμένη» πραγματικότητα. Ο Francis Spufford εξηγεί γιατί οι δράκοι, τα τέρατα και οι μύθοι καλύπτουν υπαρξιακά κενά της σύγχρονης συνείδησης.
Η λογοτεχνία φαντασίας δεν χρειάζεται πλέον απολογίες. Από τις λίστες ευπώλητων μέχρι τις σειρές streaming, έχει καταστεί μια από τις κυρίαρχες μορφές αφήγησης, σε σημείο που οι εκδότες αστειεύονται πως η αγορά χωρίζεται σε «ρομαντική φαντασία» και «όλα τα υπόλοιπα». Παρ’ όλα αυτά, ένα τμήμα του «σοβαρού» λογοτεχνικού κοινού εξακολουθεί να τη βλέπει ως παιδική απόδραση ή απλό ευχολόγιο με δράκους.
Η φαντασία ως ρεαλισμός της ψυχής
Ο Βρετανός συγγραφέας Francis Spufford, προερχόμενος από τον χώρο της λογοτεχνικής μυθοπλασίας, υποστηρίζει ότι η φαντασία είναι βαθιά αληθινή ως προς την ανθρώπινη ψυχή. Δίνει μορφή σε ό,τι το «ημερήσιο», ορθολογικό, αυτοσυγκρατημένο εγώ δεν μπορεί εύκολα να εκφράσει: την αίσθηση κρυφών δυνάμεων, εσωτερικών σκιών, ανείπωτων φόβων και επιθυμιών. Για τα παιδιά και τους εφήβους, που βιώνουν έντονα το χάσμα ανάμεσα στην εξάρτηση και το αίσθημα εσωτερικής «μεγαλοσύνης», οι δράκοι και τα τέρατα αποτελούν φυσική γλώσσα για να αποδώσουν το μέγεθος του κακού και της σύγκρουσης που αντιλαμβάνονται στον κόσμο.
Ο Spufford επικαλείται την έννοια του «buffered self» του φιλοσόφου Charles Taylor: το σύγχρονο άτομο ζει σε έναν «απομαγεμένο» κόσμο, προστατευμένο από γκουλ, πνεύματα και θεότητες, όπου η γραμμή ανάμεσα στο μέσα και το έξω μοιάζει ασφαλής και αδιαπέραστη. Αυτή η ασφάλεια, όμως, έχει τίμημα: περιορίζει το άγριο, ανορθολογικό, δημιουργικό στοιχείο, γεννώντας μια λαχτάρα για επιστροφή της μαγείας – έστω και σε ελεγχόμενη, μυθοπλαστική μορφή.
Ρυθμισμένη επιστροφή του καταπιεσμένου
Σύμφωνα με μια ιστορική ανάγνωση που αναδεικνύει ο κριτικός Adam Roberts, η φαντασία λειτουργεί ως «ρυθμισμένη επιστροφή του απωθημένου». Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, συγγραφείς όπως ο Tolkien και ο C.S. Lewis, σημαδεμένοι από τη μηχανική αγριότητα της μοντέρνας βιομηχανικής σφαγής, αναζήτησαν μια νέα μορφή μύθου, όπου η ανθρώπινη agency και οι μεγάλες αφηγήσεις καλού και κακού επανέρχονται σε σύγχρονο περίβλημα.
Οι βασιλιάδες, οι εκλεκτοί ήρωες, οι μάχες και οι υπερφυσικές δυνάμεις προσφέρουν όσα λείπουν από έναν κόσμο συμβάσεων, γραφειοκρατίας και εργασιακής ρουτίνας. Ο αναγνώστης μπορεί να φανταστεί τον εαυτό του ως «Εκλεκτό» αντί για ένα ακόμη «πίξελ στο πλήθος», ή ως Κόναν με υπεράνθρωπους μύες αντί για αδύναμο υπάλληλο γραφείου. Όμως η φαντασία παραμένει «ασφαλής»: τα βιβλία κλείνουν, οι τριλογίες τελειώνουν, και οι βάρβαροι με μηδενικό αυτοέλεγχο δεν κυβερνούν πραγματικά τη ζωή μας.
Αναγκαίος ρεαλισμός σε έναν απομαγευμένο κόσμο
Ο Spufford προτείνει όμως και μια δεύτερη, πιο φιλόδοξη ανάγνωση: η φαντασία δεν είναι απλώς οργανωμένη νοσταλγία ή ψυχολογικό ξέσπασμα, αλλά μια μορφή «αναγκαίου ρεαλισμού». Σε έναν κόσμο όπου κυριαρχεί ο στεγνός υλισμός –όπου ακόμη και η συνείδηση αντιμετωπίζεται ως τεχνικό ζήτημα προς επίλυση– η φαντασία γίνεται ίσως ο μόνος τρόπος να μιλήσουμε σοβαρά για εμπειρίες που παραμένουν ουσιαστικά «μαγικές».
Ο Philip Pullman, στο πρόσφατο «The Rose Field», θέτει τη φαντασία ως άνεμο που «πνέει μέσα από όλους τους κόσμους» και μας δείχνει αλήθειες που δεν αποδεικνύονται, αλλά χωρίς αυτές θα ασφυκτιούσαμε. Η φαντασία, υποστηρίζει ο Spufford, αναγνωρίζει ότι είμαστε αθεράπευτα μεταφορικά όντα: βρίσκουμε νόημα συνδέοντας ομοιότητες σαν να υφαίνουμε ξόρκια. Και σε έναν πλανήτη σε κρίση, με γεωπολιτικές απειλές και υπαρξιακά ρίσκα, υπάρχουν πράγματι μάχες όπου το διακύβευμα μοιάζει απολύτως απόλυτο, και οι επιλογές των ανθρώπων παίρνουν σχεδόν μυθικές διαστάσεις.
Η λογοτεχνία φαντασίας, λοιπόν, δεν είναι φυγή από την πραγματικότητα, αλλά ένας από τους πιο ειλικρινείς τρόπους να μιλήσουμε για το βάρος της. Όταν ο έρωτας βιώνεται ως πέρασμα σε άγνωστα, επικίνδυνα τοπία, όταν η ηθική επιλογή μοιάζει με μάχη στο χείλος της αβύσσου, η γλώσσα της φαντασίας συχνά περιγράφει καλύτερα αυτό που συμβαίνει από τον ψυχρό ρεαλισμό.
Σχόλιο 
: Η εκρηκτική άνοδος της φαντασίας δεν είναι απλώς μόδα κατανάλωσης περιεχομένου, αλλά ένδειξη βαθιάς αξιακής και υπαρξιακής κόπωσης των δυτικών κοινωνιών. Όσο η πολιτική και η οικονομία μιλούν μόνο με δείκτες, συμβάσεις και τεχνικές λύσεις, τόσο περισσότερο οι πολίτες θα αναζητούν στους μύθους μια γλώσσα για να εκφράσουν φόβους, ελπίδες και συγκρούσεις που το τεχνοκρατικό λεξιλόγιο αδυνατεί να συλλάβει. Για τις αγορές του βιβλίου –και για τις βιομηχανίες περιεχομένου– αυτό σημαίνει ότι η φαντασία θα παραμείνει κεντρικό πεδίο επένδυσης, αλλά και ισχυρό εργαλείο ήπιας ισχύος και ιδεολογικής διαμόρφωσης.
#λογοτεχνία #φαντασία #βιβλία #πολιτισμός
