Ο Μάικλ Πόλαν προειδοποιεί ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα chatbots μετατρέπουν τη συνείδησή μας σε εμπορεύσιμο προϊόν. Προτείνει μια νέα «υγιεινή της συνείδησης» για να ανακτήσουμε την εσωτερική μας ελευθερία.
Ο Αμερικανός συγγραφέας Μάικλ Πόλαν, γνωστός για τα βιβλία του γύρω από τη διατροφή και τις ψυχεδελικές ουσίες, επανέρχεται με το «A World Appears», ένα έργο αφιερωμένο στο πιο πολύτιμο – και ταυτόχρονα πιο ευάλωτο – αγαθό μας: τη συνείδηση. Όπως υποστηρίζει, ο εσωτερικός μας κόσμος δεν είναι πλέον ιδιωτικός· βρίσκεται υπό συνεχή πολιορκία από τεχνολογίες που έχουν σχεδιαστεί ώστε να αιχμαλωτίζουν και να εμπορευματοποιούν την προσοχή μας.
Αλγόριθμοι, ντόπαμίνη και η οικονομία της προσοχής
Για τον Πόλαν, η προσοχή δεν είναι απλώς ένας γνωστικός πόρος, αλλά το ίδιο το «καύσιμο» της συνείδησης. «Η προσοχή είναι συνείδηση», σημειώνει. Όταν λοιπόν αλγόριθμοι πλατφορμών όπως TikTok και Meta σχεδιάζονται για να μεγιστοποιούν τον χρόνο παραμονής μας, αυτό σημαίνει ότι κατευθύνουν τη συνείδησή μας εκεί όπου εξυπηρετεί τα επιχειρηματικά τους μοντέλα. Δεν κοιτάμε απλώς μια οθόνη· παραχωρούμε κυριαρχία πάνω στον εσωτερικό μας διάλογο.
Η λογική είναι ξεκάθαρη: όσο περισσότερο «κολλάμε» σε ροές περιεχομένου που διεγείρουν το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, τόσο ακριβότερα μπορεί να πουληθεί η προσοχή μας σε διαφημιστές. Ο Πόλαν περιγράφει αυτό το φαινόμενο ως ρύπανση της συνείδησης: ένας συνεχής θόρυβος εξωτερικών ερεθισμάτων που υπονομεύει την ικανότητά μας να μένουμε μόνοι με τις σκέψεις μας και να κατευθύνουμε εμείς οι ίδιοι τον νου μας.
Συναισθηματικοί δεσμοί με μηχανές και το ψευδο-βίωμα σχέσης
Η νέα ποιοτική τομή, κατά τον Πόλαν, είναι τα chatbots. Δεν περιορίζονται μόνο στο να κλέβουν προσοχή· αρχίζουν να «χακάρουν» την ικανότητά μας για συναισθηματικό δεσμό. Στατιστικά που επικαλείται δείχνουν ότι μεγάλα ποσοστά εφήβων στρέφονται στην τεχνητή νοημοσύνη για συντροφιά, μοιράζονται πρώτα με τα bots την καθημερινότητά τους και μετά – αν ποτέ – με τους γονείς τους.
Το πρόβλημα, εξηγεί, δεν είναι ότι οι χρήστες παύουν να είναι συνειδητοί, αλλά ότι ο χώρος της συνείδησής τους διαμορφώνεται από οντότητες που δεν είναι συνειδητές, αλλά μιλούν σε πρώτο πρόσωπο και «προσποιούνται» ότι είναι. Οι σχέσεις αυτές είναι από τη φύση τους κολακευτικές, χωρίς τριβές, χωρίς τη σύγκρουση που χαρακτηρίζει κάθε πραγματική ανθρώπινη σχέση και μας βοηθά να ορίσουμε τα όριά μας και την ταυτότητά μας. Έτσι, ο κίνδυνος δεν είναι μόνο η αποξένωση, αλλά και η σταδιακή διάβρωση της αίσθησης του εαυτού.
Τι σημαίνει «υγιεινή της συνείδησης»
Απέναντι σε αυτή την πίεση, ο Πόλαν προτείνει μια έννοια που δανείζεται από τη θρησκευτική φροντίδα της ψυχής, αλλά σε κοσμικό πλαίσιο: την «υγιεινή της συνείδησης». Δεν πρόκειται για άδειασμα του νου, αλλά για ανάκτηση κυριαρχίας πάνω στο «θόρυβο» που τον κατακλύζει. Κεντρικό εργαλείο θεωρεί τον διαλογισμό, ως συνειδητή πράξη κατά την οποία αποκλείονται τα τεχνολογικά ερεθίσματα και ο άνθρωπος μένει μόνος με τις σκέψεις του, παρατηρώντας πώς αυτές αναδύονται χωρίς εξωτερική χειραγώγηση.
Επιπλέον, υποστηρίζει ότι η καθημερινότητα μπορεί να μετατραπεί σε πρακτική συνειδητής παρουσίας: να ανεχθούμε την αναμονή, τη βαρεμάρα, τις «νεκρές» στιγμές, αντί να τις γεμίζουμε αντανακλαστικά με scroll. Ακόμη και οι ψυχεδελικές εμπειρίες, τις οποίες έχει μελετήσει εκτενώς, παρουσιάζονται ως ριζοσπαστική, αν και όχι ακίνδυνη, μορφή επαναρύθμισης της σχέσης μας με τη συνείδηση και την τεχνολογία.
Τελικά, ο Πόλαν προτείνει να σκεφτούμε τη συνείδηση με τη σοβαρότητα που παλαιότερα αποδιδόταν στην ψυχή: ως κάτι που απαιτεί φροντίδα, πειθαρχία και όρια απέναντι σε μια οικονομία που έχει κάθε κίνητρο να την μετατρέψει σε πεδίο εκμετάλλευσης.
Σχόλιο 
: Η παρέμβαση Πόλαν φωτίζει την «σκοτεινή πλευρά» της ψηφιακής οικονομίας: η αξία παράγεται πια από τον αποικισμό της προσοχής και των συναισθημάτων μας. Για κοινωνίες όπως η ελληνική, με υψηλή διείσδυση social media και ελλιπή ψηφιακή παιδεία, η ιδέα της «υγιεινής της συνείδησης» δεν είναι αφηρημένη φιλοσοφία, αλλά ζήτημα δημόσιας υγείας και δημοκρατικής ανθεκτικότητας απέναντι σε χειραγωγήσιμες μάζες χρηστών.
#τεχνητήνοημοσύνη #συνείδηση #socialmedia #MichaelPollan #ψυχολογία
