Οι επιθέσεις σε ενεργειακές εγκαταστάσεις στο Ιράν επαναφέρουν στο προσκήνιο το τεράστιο, αλλά υποτιμημένο, κλιματικό κόστος των πολέμων. Από την Ουκρανία έως τον Πόλεμο του Κόλπου, οι συγκρούσεις αποδεικνύονται μείζων παράγοντας παγκόσμιων εκπομπών.
Οι πρόσφατες επιδρομές σε ενεργειακές εγκαταστάσεις στην Τεχεράνη, που προκάλεσαν εκτεταμένες πυρκαγιές καυσίμων και διαρροές στο αστικό δίκτυο, φωτίζουν μια διάσταση των πολέμων που παραμένει συστηματικά στο περιθώριο: το περιβαλλοντικό και κλιματικό τους αποτύπωμα. Οι συγκρούσεις δεν ανατρέπουν μόνο γεωπολιτικές ισορροπίες και αγορές ενέργειας, αλλά παράγουν εκατομμύρια τόνους CO₂, με συνέπειες συγκρίσιμες με εκείνες ολόκληρων κρατών.
Ουκρανία και Πόλεμος του Κόλπου: αριθμοί που θυμίζουν οικονομίες κρατών
Η πιο συστηματική αποτίμηση του κλιματικού κόστους σύγχρονης σύγκρουσης αφορά τον πόλεμο στην Ουκρανία. Διεθνείς υπολογισμοί ανεβάζουν τις εκπομπές που συνδέονται με τον πόλεμο σε πάνω από 230 εκατ. τόνους ισοδύναμου CO₂ μέσα σε τρία χρόνια – μέγεθος αντίστοιχο με τις ετήσιες εκπομπές μεσαίων ευρωπαϊκών οικονομιών, όπως η Αυστρία ή η Πορτογαλία.
Οι εκπομπές αυτές δεν περιορίζονται στις επιχειρήσεις πεδίου μάχης. Προέρχονται από την κατανάλωση καυσίμων σε οχήματα, αεροσκάφη και πλοία, από πυρκαγιές σε ενεργειακές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις, αλλά και από την ενεργοβόρα ανοικοδόμηση υποδομών μετά τις καταστροφές.
Προηγούμενο εμβληματικό παράδειγμα είναι ο Πόλεμος του Κόλπου το 1991. Τότε, 4 έως 6 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου χύθηκαν στον Περσικό Κόλπο, δημιουργώντας μία από τις μεγαλύτερες πετρελαιοκηλίδες στην ιστορία και καταστρέφοντας θαλάσσια οικοσυστήματα. Παράλληλα, οι πυρκαγιές σε πάνω από 600 πετρελαιοπηγές στο Κουβέιτ απελευθέρωναν καθημερινά τεράστιες ποσότητες ρύπων, σε κλίμακα συγκρίσιμη με τις ετήσιες εκπομπές μικρών κρατών όπως η Κύπρος ή η Μάλτα.
Στρατοί, καύσιμα και μέταλλα: ένας αθέατος κλιματικός γίγαντας
Οι ένοπλες δυνάμεις διεθνώς συγκαταλέγονται στους μεγαλύτερους καταναλωτές καυσίμων. Ένα μαχητικό αεροσκάφος καίει χιλιάδες λίτρα την ώρα, ενώ άρματα μάχης, τεθωρακισμένα και πολεμικά πλοία βασίζονται σε ντίζελ και βαριά καύσιμα. Αν συνυπολογιστούν οι έμμεσες εκπομπές –παραγωγή όπλων, μεταφορά εξοπλισμού, κατασκευή στρατιωτικών βάσεων– το αποτύπωμα διογκώνεται περαιτέρω.
Μελέτη του 2022 από τους οργανισμούς Conflict and Environment Observatory (CEOBS) και Scientists for Global Responsibility εκτιμά ότι ο στρατιωτικός τομέας ευθύνεται για περίπου 5,5% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Αν οι στρατοί του κόσμου αποτελούσαν ένα κράτος, θα συγκαταλέγονταν στους μεγαλύτερους ρυπαντές του πλανήτη.
Κρίσιμος κρίκος σε αυτή την αλυσίδα είναι η αμυντική βιομηχανία, η οποία στηρίζεται σε ενεργοβόρα μέταλλα όπως ο χάλυβας και το αλουμίνιο. Η παραγωγή τους απαιτεί τεράστιες ποσότητες ενέργειας και συνδέεται με υψηλές εκπομπές CO₂, μεταφέροντας το κλιματικό κόστος πολύ πριν τα όπλα φτάσουν στο πεδίο μάχης.
Το ευρωπαϊκό δίλημμα: πράσινη μετάβαση ή στρατιωτικές εξαιρέσεις;
Η συζήτηση για το κλιματικό αποτύπωμα των πολέμων αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στην Ευρώπη, όπου συμπίπτουν δύο τάσεις: η αυστηροποίηση της κλιματικής πολιτικής και η επιτάχυνση του επανεξοπλισμού. Ο μηχανισμός συνοριακής προσαρμογής άνθρακα (CBAM), που ενεργοποιείται πλήρως από το 2026, επιβάλλει κόστος εκπομπών σε εισαγωγές ενεργοβόρων προϊόντων όπως χάλυβας και αλουμίνιο – βασικές πρώτες ύλες της αμυντικής βιομηχανίας.
Ωστόσο, το πλαίσιο του CBAM αφήνει παράθυρο για εξαιρέσεις σε εισαγωγές που προορίζονται για στρατιωτική χρήση. Αυτό δημιουργεί ένα δομικό ρήγμα στο σύστημα τιμολόγησης άνθρακα και τροφοδοτεί ανησυχίες για μια «βιομηχανία δύο ταχυτήτων»: πολιτικοί κλάδοι πλήρως εκτεθειμένοι στο κόστος εκπομπών και αμυντική παραγωγή με ειδική μεταχείριση στο όνομα της ασφάλειας.
Την ίδια ώρα, οι συγκρούσεις από τη Μέση Ανατολή έως την Ουκρανία στοχοποιούν όλο και συχνότερα ενεργειακές υποδομές και κρίσιμες εφοδιαστικές αλυσίδες πρώτων υλών. Έτσι, το περιβαλλοντικό κόστος παύει να είναι παράπλευρη απώλεια και μετατρέπεται σε παράγοντα που επηρεάζει τόσο τη γεωπολιτική στρατηγική όσο και τη διαμόρφωση της κλιματικής πολιτικής τα επόμενα χρόνια.
Σχόλιο 
: Η δημόσια συζήτηση για την κλιματική κρίση παραμένει ελλιπής όσο αγνοεί το αποτύπωμα των στρατών και της αμυντικής βιομηχανίας. Για την Ευρώπη, το πραγματικό τεστ αξιοπιστίας της πράσινης μετάβασης θα είναι αν το CBAM και οι στόχοι απανθρακοποίησης εφαρμοστούν χωρίς «λευκές ζώνες» για τον στρατιωτικό τομέα. Διαφορετικά, η ασφάλεια του σήμερα θα υπονομεύει αθόρυβα τη βιωσιμότητα του αύριο.
#περιβάλλον #πόλεμος #εκπομπές_άνθρακα #αμυντική_βιομηχανία #ΕΕ #CBAM
