Η εμπειρία της επανάστασης του 1979 στο Ιράν δείχνει ότι η βίαιη εξωτερική παρέμβαση σπάνια φέρνει ελευθερία. Αντίθετα, συχνά παγιώνει αυταρχικά καθεστώτα.
Το ιστορικό βίαιο παρελθόν του Ιράν επιστρέφει στο προσκήνιο, καθώς οι πρόσφατες αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις που οδήγησαν στη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και την ανάδειξη του σκληροπυρηνικού γιου του, Μοτζταμπά, επαναφέρουν το ερώτημα: μπορεί η ξένη επέμβαση να φέρει πραγματική αλλαγή ή απλώς αναπαράγει έναν φαύλο κύκλο βίας και αυταρχισμού;
Μαθήματα από το 1979: η επανάσταση και η πατριωτική συσπείρωση
Ο αρθρογράφος, τότε νεαρός ανταποκριτής του Reuters, βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979. Ως ο πρώτος δυτικός δημοσιογράφος που πήρε συνέντευξη από τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί στη γαλλική εξορία του, περιγράφει πώς οι δυτικοί παρατηρητές παρεξήγησαν τη φύση του κινήματος. Επηρεασμένοι από τους κοσμοπολίτες εξόριστους γύρω από τον Χομεϊνί, είδαν μια προοδευτική, αντιδικτατορική εξέγερση εναντίον του φιλοαμερικανού Σάχη, χωρίς να αντιληφθούν την οργανωτική ισχύ και τη βαθιά ριζωμένη ιδεολογία του σιιτικού κλήρου.
Καθοριστική, κατά τον ίδιο, ήταν η αντίδραση των ξένων δυνάμεων. Όπως στη Γαλλική και τη Ρωσική Επανάσταση, οι γειτονικές και μεγάλες δυνάμεις επιχείρησαν να πνίξουν το νέο καθεστώς με πόλεμο, ποντάροντας στην ταχεία κατάρρευσή του. Η εισβολή του Σαντάμ Χουσεΐν το 1980, με δυτική στήριξη, αντί να αποσταθεροποιήσει την Τεχεράνη, προκάλεσε πατριωτική συσπείρωση γύρω από το επαναστατικό καθεστώς, νομιμοποιώντας την καταστολή, τις μαζικές συλλήψεις και τις εκτελέσεις στο όνομα της «επιβεβλημένης» άμυνας.
Παράλληλα, ο Χομεϊνί οικοδόμησε ένα περίπλοκο σύστημα «διπλής εξουσίας»: εκλεγμένος πρόεδρος και κοινοβούλιο συνυπήρχαν με τον ανώτατο ηγέτη, το Συμβούλιο των Φρουρών και τις Επαναστατικές Φρουρές, δημιουργώντας παράλληλες δομές ασφαλείας και δικαιοσύνης που απέτρεψαν στρατιωτικό πραξικόπημα και παγίωσαν τον θεοκρατικό έλεγχο.
Από την ελπίδα μεταρρύθμισης στη σημερινή κλιμάκωση
Η μεταρρυθμιστική περίοδος του προέδρου Μοχάμεντ Χαταμί (1997–2005), με προσπάθειες χαλάρωσης της καταστολής και διαλόγου με την Ευρώπη για το πυρηνικό πρόγραμμα, παρουσιάζεται ως χαμένη ευκαιρία. Ο διάδοχος του Χομεϊνί, Αλί Χαμενεΐ, αξιοποίησε τα θεσμικά εργαλεία του καθεστώτος για να μπλοκάρει τις μεταρρυθμίσεις και να συντηρήσει τη σκληρή γραμμή.
Στο σημερινό πλαίσιο, ο αρθρογράφος εκφράζει βαθιά απαισιοδοξία: η δολοφονία του Χαμενεΐ από αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα και η ταχεία ανάδειξη του Μοτζταμπά Χαμενεΐ δεν προοιωνίζονται φιλελευθεροποίηση, αλλά συνέχιση και ίσως σκλήρυνση της καταστολής. Υποστηρίζει ότι Ουάσιγκτον και Τελ Αβίβ δεν επιδιώκουν ένα «ελεύθερο και ευημερούν» Ιράν, αλλά την εξουδετέρωση μιας απειλής, ακόμη και με τίμημα την αποσταθεροποίηση ή την εθνοτική διάσπαση της χώρας.
Η πρόσφατη, αιματηρή καταστολή διαδηλώσεων, με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς διαδηλωτές σύμφωνα με εκτιμήσεις, δείχνει ότι το καθεστώς δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει ακραία βία για να επιβιώσει. Υπό αυτές τις συνθήκες, η εξωτερική στρατιωτική πίεση δεν μοιάζει να φέρνει απελευθέρωση, αλλά να ενισχύει τα σκληροπυρηνικά κέντρα εξουσίας.
Ο φαύλος κύκλος της ξένης επέμβασης στην ιρανική ιστορία
Ο συντάκτης εντάσσει τη σημερινή κρίση σε μια μακρά αλυσίδα ξένων παρεμβάσεων: από τα βρετανικά εμπορικά μονοπώλια του 19ου αιώνα και το πραξικόπημα του 1953, όταν ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο ανέτρεψαν τον εκλεγμένο πρωθυπουργό Μοχαμάντ Μοσαντέκ για να προστατεύσουν την Anglo-Iranian Oil Company (σημερινή BP), έως τις διαχρονικές αντιδράσεις κατά της αμερικανικής ηγεμονίας που ανέδειξαν τον ίδιο τον Χομεϊνί.
Το συμπέρασμα είναι ζοφερό: για άλλη μια φορά, ξένες δυνάμεις επιχειρούν να διαμορφώσουν τη μοίρα ενός έθνους με μακρά ιστορία ταπεινώσεων και επεμβάσεων. Ο κίνδυνος, σύμφωνα με την ανάλυση, είναι ότι αντί για την απελευθέρωση του ιρανικού λαού, θα δούμε επανάληψη του ίδιου μοτίβου – όπου ο εξωτερικός καταναγκασμός προσφέρει πρόσχημα για εσωτερική τρομοκρατία και διαιώνιση ενός καθεστώτος που έχει αποδείξει ότι δεν διστάζει να αιματοκυλίσει τους ίδιους του τους πολίτες.
Σχόλιο 
: Η ιστορική εμπειρία του Ιράν λειτουργεί ως προειδοποίηση και για τη Δύση: κάθε στρατηγική αλλαγής καθεστώτος «απ’ έξω» σε μια μεγάλη, περήφανη και τραυματισμένη κοινωνία τείνει να παράγει το αντίθετο αποτέλεσμα, ενισχύοντας τον αυταρχισμό και υπονομεύοντας τις εσωτερικές, γνήσιες δημοκρατικές δυνάμεις που θα μπορούσαν, υπό άλλες συνθήκες, να οδηγήσουν σε βιώσιμη μετάβαση.
#Ιράν #ΗΠΑ #Ισραήλ #ΜέσηΑνατολή #Γεωπολιτική
