Περισσότερο από μια δεκαετία μετά την πτώση του Καντάφι, η Λιβύη ελέγχεται de facto από έναν στρατάρχη χωρίς θεσμική νομιμοποίηση. Ο Χαλίφα Χάφταρ ενσαρκώνει τις σκοτεινές συνέπειες της ξένης επέμβασης και του κενού εξουσίας.
Η ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι το 2011, με την καθοριστική στρατιωτική στήριξη του ΝΑΤΟ, παρουσιάστηκε τότε ως αφετηρία δημοκρατικής μετάβασης στη Λιβύη. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, η χώρα παραμένει κατακερματισμένη, με έναν ισχυρό άνδρα, τον στρατάρχη Χαλίφα Χάφταρ, να ασκεί ουσιαστική εξουσία χωρίς επίσημο θρόνο και χωρίς να λογοδοτεί σε κανέναν.
Από συνεργάτης της CIA σε κυρίαρχος της ανατολικής Λιβύης
Ο Χάφταρ, πρώην στρατηγός του Καντάφι που αργότερα συγκρούστηκε με το καθεστώς, βρέθηκε για χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου συνδέθηκε με την CIA στο πλαίσιο αντικανταφικών σχεδιασμών ήδη από την εποχή του Ρόναλντ Ρίγκαν. Μετά την εξέγερση του 2011 επέστρεψε στη Λιβύη, αξιοποιώντας τόσο τις παλιές στρατιωτικές του διασυνδέσεις όσο και τη στήριξη ξένων δυνάμεων για να χτίσει μια παράλληλη αρχιτεκτονική ισχύος στην ανατολική χώρα.
Υπό τη σημαία του αυτοαποκαλούμενου «Λιβυκού Εθνικού Στρατού», ο Χάφταρ εδραίωσε τον έλεγχό του σε κρίσιμες περιοχές και στις βασικές πετρελαϊκές εγκαταστάσεις. Έτσι, χωρίς να κατέχει τυπικό κρατικό αξίωμα, κρατά στα χέρια του το βασικό οικονομικό οξυγόνο της Λιβύης, διαπραγματευόμενος από θέση ισχύος με τις δύο αντίπαλες κυβερνήσεις και με ξένους παίκτες.
Το κενό θεσμών και οι ακούσιες συνέπειες της επέμβασης
Η υπόθεση Χάφταρ αναδεικνύει την κλασική παγίδα επεμβάσεων αλλαγής καθεστώτος: η κατάρρευση ενός αυταρχικού καθεστώτος χωρίς αξιόπιστο σχέδιο μεταβατικής διακυβέρνησης αφήνει πίσω της κενό εξουσίας. Σε αυτό το κενό, ένοπλες πολιτοφυλακές, περιφερειακοί στρατιωτικοί ηγέτες και διεθνείς δρώντες ανταγωνίζονται για επιρροή. Ο Χάφταρ κατόρθωσε να παρουσιάσει τον εαυτό του ως δύναμη «τάξης και σταθερότητας» απέναντι στο χάος, προσελκύοντας στήριξη από χώρες που ανησυχούσαν για ισλαμιστικές ομάδες ή για τη μεταναστευτική ροή προς την Ευρώπη.
Το αποτέλεσμα είναι μια ιδιότυπη κατάσταση όπου η Λιβύη διαθέτει τυπικά θεσμούς, κυβερνήσεις και διεθνή αναγνώριση, αλλά η πραγματική ισχύς κατανέμεται σε άτυπα δίκτυα. Ο Χάφταρ είναι κεντρικός κόμβος αυτών των δικτύων, λειτουργώντας ως de facto ηγεμόνας χωρίς να υπόκειται σε δημοκρατικό έλεγχο ή σε ενιαίο νομικό πλαίσιο.
Περιφερειακές επιπτώσεις και το μήνυμα προς τη Δύση
Η ιστορία της ανόδου του Χάφταρ αποτελεί προειδοποίηση για τις δυτικές δυνάμεις σχετικά με τις «ακούσιες συνέπειες» των επεμβάσεων. Η απομάκρυνση του Καντάφι άνοιξε τον δρόμο όχι για θεσμική δημοκρατία, αλλά για μια νέα μορφή προσωποπαγούς εξουσίας, πιο διάχυτης, λιγότερο ορατής και εξίσου μη λογοδοτούσας. Παράλληλα, η Λιβύη έχει μετατραπεί σε πεδίο ανταγωνισμού περιφερειακών και παγκόσμιων δυνάμεων, από χώρες της Μέσης Ανατολής μέχρι την Ευρώπη και τις ΗΠΑ.
Για την ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου, η σταθερότητα της Λιβύης συνδέεται άμεσα με ζητήματα ενέργειας, ασφάλειας και μεταναστευτικών ροών. Όσο η εξουσία παραμένει προσωποπαγής και θολή, με έναν στρατάρχη που κυβερνά χωρίς επίσημο αξίωμα, τόσο δυσκολότερη γίνεται οποιαδήποτε βιώσιμη πολιτική λύση.
Σχόλιο 
: Η Λιβύη του Χάφταρ είναι το εγχειρίδιο παράδειγμα του πώς η κατάρρευση ενός καθεστώτος, χωρίς σαφές σχέδιο θεσμικής μετάβασης, γεννά νέους ανεξέλεγκτους ισχυρούς άνδρες. Για την Ευρώπη και ειδικά για χώρες της Μεσογείου, το μήνυμα είναι σαφές: η πραγματική σταθερότητα δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω σε προσωποκεντρικά καθεστώτα-φαντάσματα, αλλά σε ισχυρούς, λειτουργικούς θεσμούς.
#Λιβύη #Χάφταρ #ΜέσηΑνατολή #Αφρική #Γεωπολιτική
