Η Λετονία εισάγει υποχρεωτική στρατιωτική εκπαίδευση σε όλα τα λύκεια, με μαθήματα χειρισμού όπλων και εθνικής άμυνας. Πίσω από την επιλογή κρύβεται ο φόβος μιας μελλοντικής ρωσικής επίθεσης.
Σε μια αίθουσα επαγγελματικού λυκείου στη Ρίγα, ανάμεσα σε μαθήτριες κομμωτικής και χορού, τα θρανία δεν φιλοξενούν βιβλία αλλά αεροβόλα που θυμίζουν στρατιωτικά τυφέκια. Η 18χρονη Σίντιγια Μπράκοβσκα, που ονειρεύεται καριέρα στην ομορφιά ή τον χορό, πιάνει για πρώτη φορά όπλο στα χέρια της και παραδέχεται πως είναι «λίγο αγχωμένη». Παρ’ όλα αυτά, θεωρεί πως το μάθημα εθνικής άμυνας «έχει νόημα».
Εκπαίδευση με το βλέμμα στραμμένο στη Μόσχα
Η Λετονία, χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ στα σύνορα με τη Ρωσία και τη Λευκορωσία, αντιμετωπίζει την ασφάλεια ως υπαρξιακό ζήτημα. Η μνήμη της σοβιετικής κατοχής, της καταπίεσης και της βίαιης ρωσοποίησης παραμένει ζωντανή, ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία από το 2022 ενίσχυσε τον φόβο ότι οι Βαλτικές χώρες μπορεί να είναι οι επόμενες. Γι’ αυτό, πέρα από την υποχρεωτική θητεία για τους άνδρες, η Ρίγα έχει θεσπίσει υποχρεωτική «Εκπαίδευση Εθνικής Άμυνας» σε όλα τα λύκεια.
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει στρατιωτική ιστορία, ασκήσεις τάξης, προσανατολισμό στο πεδίο με χάρτη και πυξίδα, παροχή πρώτων βοηθειών, διαχείριση κρίσεων και –το πιο εντυπωσιακό για τα ευρωπαϊκά δεδομένα– πρακτική εκπαίδευση στη χρήση όπλων. Στη Λετονία το μάθημα διαρκεί 112 ώρες σε δύο χρόνια, πολύ περισσότερο από τις 35 ώρες της αντίστοιχης υποχρεωτικής εκπαίδευσης στην Εσθονία.
Από στρατιώτες πολέμου σε «υπεύθυνους πολίτες»
Ο συνταγματάρχης Βαλτς Άμπολινς, επικεφαλής του εθνικού προγράμματος, υπογραμμίζει ότι «ο σκοπός δεν είναι να εκπαιδεύσουμε στρατιώτες, αλλά να διαμορφώσουμε πιο υπεύθυνους πολίτες». Θέλει, όπως λέει, να εξαλειφθούν οι «φοβίες» γονέων και νέων απέναντι σε οτιδήποτε στρατιωτικό και να εμπεδωθεί η ιδέα ότι η άμυνα της χώρας είναι συλλογική ευθύνη.
Η εκπαίδευση διεξάγεται από ένστολους εκπαιδευτές, όχι από τους τακτικούς καθηγητές. Αυτό, σύμφωνα με τον Άμπολινς, διασφαλίζει ότι «τα κρίσιμα σημεία της ιστορίας μας διδάσκονται ως γεγονότα» και δεν αφήνονται σε διαφορετικές ερμηνείες. Η επιλογή αυτή έχει σαφή πολιτική διάσταση, ιδίως σε μια χώρα όπου περίπου το ένα τέταρτο του πληθυσμού είναι ρωσικής καταγωγής και οι ρωσόφωνοι παραμένουν ορατοί στη Ρίγα και στην ανατολική Λετονία. Στόχος είναι η ενσωμάτωση της ρωσικής μειονότητας μέσα από την εκπαίδευση, αποδυναμώνοντας αφηγήσεις που προέρχονται από τη ρωσική προπαγάνδα.
Πειθαρχία, εμπειρία και όρια του πασιφισμού
Στην πράξη, το μάθημα συνδυάζει αυστηρή πειθαρχία και χιούμορ. Ο εκπαιδευτής Άντρις Σκάνις επιμένει ότι «η άμυνα δεν διδάσκεται θεωρητικά, πρέπει να την κάνεις ξανά και ξανά», αλλά χωρίς τις βίαιες πρακτικές της σοβιετικής εποχής. Οι μαθητές μαθαίνουν κανόνες ασφαλείας, χειρισμό όπλων, βολή με αεροβόλα στον προαύλιο χώρο του σχολείου, σε ένα αυτοσχέδιο αλλά αυστηρά ελεγχόμενο πεδίο βολής.
Παρά τις προσωπικές αντιρρήσεις ορισμένων –ο ίδιος ο Σκάνις έχει 19χρονη κόρη που δηλώνει πασιφίστρια– το σύστημα προσφέρει εναλλακτικές: όσοι επικαλούνται θρησκευτικούς ή ηθικούς λόγους μπορούν να αντικαταστήσουν την πρακτική με εργασίες και παρουσιάσεις. Ωστόσο, ο τόνος παραμένει σαφής: «Αν έρθει πόλεμος στη Λετονία, όλοι πρέπει να είναι έτοιμοι», λέει ο Σκάνις, υπονοώντας ότι σε πραγματική κρίση δεν θα υπάρχουν εύκολες διαφυγές.
Σταδιακή εφαρμογή και κοινωνική αποδοχή
Το πρόγραμμα ξεκίνησε πιλοτικά το 2018 σε 13 σχολεία με εθελοντική συμμετοχή και επεκτάθηκε σταδιακά. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία επιτάχυνε την πολιτική συναίνεση, με αποτέλεσμα από την 1η Σεπτεμβρίου 2024 το μάθημα να γίνει υποχρεωτικό σε εθνικό επίπεδο. Οι αντιδράσεις, όπως παραδέχεται ο Άμπολινς, υπήρξαν αλλά ήταν «εκπληκτικά ήπιες».
Η περίπτωση της Λετονίας δείχνει πώς μια μικρή χώρα στα ανατολικά σύνορα του ΝΑΤΟ μετατρέπει την εκπαίδευση σε εργαλείο άμυνας, κοινωνικής συνοχής και πολιτικής ταυτότητας. Σε αντίθεση με τη Δυτική Ευρώπη, όπου η στρατιωτική παρουσία στα σχολεία συχνά προκαλεί αντιδράσεις, στη Βαλτική η αίσθηση άμεσης απειλής από τη Ρωσία διαμορφώνει μια εντελώς διαφορετική κανονικότητα.
Σχόλιο 
: Η λετονική στρατηγική δείχνει πώς η γεωπολιτική ανασφάλεια μεταφέρεται απευθείας στην τάξη: η άμυνα παύει να είναι υπόθεση μόνο του στρατού και γίνεται μέρος της παιδείας, αλλά και εργαλείο εθνικής αφήγησης και ενσωμάτωσης μειονοτήτων. Για την υπόλοιπη Ευρώπη, το ερώτημα δεν είναι αν θα αντιγράψει το μοντέλο, αλλά πόσο έτοιμη είναι να συζητήσει ανοιχτά τον ρόλο της άμυνας στο σχολείο σε μια εποχή που οι απειλές στην ήπειρο πολλαπλασιάζονται.
#Λετονία #Ρωσία #ΝΑΤΟ #Εκπαίδευση #ΕθνικήΆμυνα #Ουκρανία #ΒαλτικέςΧώρες
