Χιλιάδες Ουκρανοί άμαχοι κρατούνται για χρόνια σε ρωσικές φυλακές, χωρίς κατηγορητήριο και με συστηματικά βασανιστήρια. Οι οικογένειές τους έχουν μετατραπεί σε άτυπους ακτιβιστές, δίνοντας μάχη επιβίωσης και μνήμης.
Η υπόθεση των Ουκρανών αμάχων που έχουν εξαφανιστεί μέσα στο ρωσικό σωφρονιστικό σύστημα συνιστά μία από τις πιο σκοτεινές πτυχές του πολέμου. Δεκάδες χιλιάδες πολίτες, σύμφωνα με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, έχουν απαχθεί, κρατούνται χωρίς σαφές νομικό καθεστώς και υφίστανται βασανιστήρια, σε κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.
Απαγωγές, εξαφανίσεις και οικογένειες σε διαρκή ομηρία
Η ιστορία της Λαρίσα Σεβαντίν, η οποία δεν έχει δει τον σύζυγό της Όλεχ εδώ και έντεκα χρόνια, συμπυκνώνει την τραγωδία. Ο Όλεχ, αθλητής και πρόεδρος τοπικού συλλόγου πολεμικών τεχνών στο Ντεμπάλτσεβε της ανατολικής Ουκρανίας, απήχθη το 2015 όταν η πόλη βρισκόταν ήδη υπό τον έλεγχο των φιλορώσων αυτονομιστών της λεγόμενης «Λαϊκής Δημοκρατίας του Ντονέτσκ». Μασκοφόροι οπλοφόροι τον σταμάτησαν στον δρόμο, τον έβγαλαν από το αυτοκίνητο, του κάλυψαν το κεφάλι και εξαφανίστηκαν.
Έκτοτε, η σύζυγός του έχει ακούσει μόνο μαρτυρίες τρίτων. Ο Όλεχ δεν έχει επίσημο κατηγορητήριο, δεν έχει δικηγόρο, αλλά βρίσκεται σε λίστα πιθανής ανταλλαγής κρατουμένων. Η Λαρίσα ίδρυσε την οργάνωση «Return Home» και έφτασε μέχρι την Επιτροπή για τις Εξαναγκαστικές Εξαφανίσεις του ΟΗΕ. Όπως η ίδια τονίζει, «έντεκα χρόνια σε ρωσική φυλακή είναι κόλαση, πολλαπλασιασμένη επί 365 ημέρες και επί 11».
Παρόμοιες ιστορίες επαναλαμβάνονται σε όλη την ουκρανική επικράτεια που πέρασε υπό ρωσική κατοχή. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, τουλάχιστον 16.000 άμαχοι έχουν καταλήξει σε ρωσικές φυλακές, ενώ ουκρανικές και διεθνείς οργανώσεις κάνουν λόγο για δεκάδες χιλιάδες «εξαφανισμένους» από την αρχή της πλήρους εισβολής.
Σύγκρουση με τις Συμβάσεις της Γενεύης και το ίδιο το ρωσικό δίκαιο
Η αυθαίρετη σύλληψη αμάχων σε κατεχόμενα εδάφη παραβιάζει ευθέως την Τέταρτη Σύμβαση της Γενεύης, που προστατεύει μη μαχόμενους σε καιρό πολέμου. Όπως εξηγεί εκπρόσωπος του Συνηγόρου του Πολίτη της ουκρανικής Βουλής, η Ρωσία δεν μπορεί να επικαλείται στρατιωτικές επιχειρήσεις για να συλλαμβάνει και να φυλακίζει πολίτες άλλου κυρίαρχου κράτους χωρίς νομική βάση.
Η Μόσχα επιχειρεί να δικαιολογήσει τις συλλήψεις με ισχυρισμούς ότι οι κρατούμενοι «αντιστάθηκαν στην ειδική στρατιωτική επιχείρηση». Ωστόσο, όπως σημειώνει ο Μιχαΐλ Σάβα από το Κέντρο Πολιτικών Ελευθεριών, πολλοί δεν έχουν κανένα νομικό καθεστώς: δεν θεωρούνται επίσημα αιχμάλωτοι πολέμου, ούτε κατηγορούμενοι σε ποινικές υποθέσεις, άρα η κράτησή τους παραβιάζει ακόμη και το ρωσικό δίκαιο.
Υπάρχει και δεύτερη κατηγορία: πολίτες στους οποίους αποδίδονται βαρύτατες κατηγορίες, όπως τρομοκρατία ή κατασκοπεία, συχνά με κατασκευασμένα στοιχεία. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του δημοσιογράφου και ακτιβιστή Σερχίι Τσιγκίπα, ο οποίος απήχθη στην κατεχόμενη Νόβα Καχόβκα το 2022, κρατήθηκε μήνες χωρίς κατηγορία και τελικά διώχθηκε για κατασκοπεία. Η ρωσική οργάνωση Memorial τον αναγνωρίζει ως πολιτικό κρατούμενο.
Συστηματικά βασανιστήρια και στοχοποίηση της κοινωνίας των πολιτών
Αναφορές του ΟΗΕ και οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων συγκλίνουν ότι τόσο Ουκρανοί στρατιώτες όσο και άμαχοι κρατούμενοι υφίστανται συστηματικά βασανιστήρια και κακομεταχείριση σε ρωσικές φυλακές και κέντρα κράτησης σε κατεχόμενα εδάφη. Όσοι επιστρέφουν μιλούν για ξυλοδαρμούς, στέρηση ύπνου, ψυχολογική βία και άθλιες, ψυχρές και υγρές συνθήκες διαβίωσης, με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία.
Στο στόχαστρο, σύμφωνα με τον Σάβα, βρίσκονται κυρίως άτομα με έντονη κοινωνική παρουσία: εθελοντές, οδηγοί σε αποστολές εκκένωσης, ακτιβιστές, άνθρωποι που εξέφραζαν ανοικτά φιλοουκρανικές θέσεις. Αποτελούν, όπως λέει, δυνητικό πυρήνα οργανωμένης αντίστασης και γι’ αυτό οι μαζικές συλλήψεις λειτουργούν και ως εργαλείο εκφοβισμού του πληθυσμού: «δείχνεις ότι ο καθένας μπορεί απλώς να εξαφανιστεί».
Οι οικογένειες των κρατουμένων μετατρέπονται σε πλήρους απασχόλησης ακτιβιστές, εγκαταλείποντας δουλειές και προσωπική ζωή για να διεκδικήσουν την απελευθέρωση των δικών τους και όλων των υπολοίπων. Δημιουργούνται δίκτυα αλληλεγγύης, πρωτοβουλίες όπως το «Civilians in Captivity», συνεχείς παρεμβάσεις σε διεθνείς οργανισμούς. Ωστόσο, χωρίς μηχανισμό επιβολής, η διεθνής κοινότητα περιορίζεται σε καταγγελίες, ενώ χιλιάδες άνθρωποι εξακολουθούν να «λιμνάζουν» σε ρωσικά κελιά.
Σχόλιο 
: Η συστηματική απαγωγή και κράτηση Ουκρανών αμάχων δεν είναι «παράπλευρη απώλεια» του πολέμου, αλλά εργαλείο κατοχικής πολιτικής: σπάει την κοινωνική συνοχή, τιμωρεί την ενεργή κοινωνία των πολιτών και δημιουργεί διαπραγματευτικό κεφάλαιο για τη Μόσχα σε μελλοντικές ανταλλαγές. Η αδυναμία των διεθνών θεσμών να επιβάλουν συνέπειες υπονομεύει την αξιοπιστία του διεθνούς δικαίου και στέλνει μήνυμα ανοχής σε ανάλογες πρακτικές από αυταρχικά καθεστώτα.
#Ουκρανία #Ρωσία #ΑνθρώπιναΔικαιώματα #Πόλεμος #Βασανιστήρια
