Νέα στοιχεία για τη χρήση social media από ανηλίκους αναδεικνύουν έντονο ψηφιακό εθισμό και κλιμάκωση ψυχικών διαταραχών. Το Υπουργείο Υγείας ετοιμάζει στοχευμένες παρεμβάσεις.
Η συζήτηση για το όριο πρόσβασης των ανηλίκων στα social media αποκτά νέα διάσταση μετά τα επιδημιολογικά στοιχεία που παρουσίασε ο υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης. Τα δεδομένα καταγράφουν ένα ανησυχητικό μείγμα υπερβολικής χρήσης, ψηφιακού εθισμού, διαδικτυακού εκφοβισμού και έκθεσης σε υψηλού ρίσκου συμπεριφορές, την ώρα που η Πολιτεία θεσμοθετεί περιορισμούς για παιδιά κάτω των 15 ετών.
Αλγόριθμοι, ατελείωτο scrolling και μηχανισμοί ανταμοιβής
Σύμφωνα με τον υπουργό, η καρδιά του προβλήματος βρίσκεται στον τρόπο λειτουργίας των ίδιων των πλατφορμών. Οι αλγόριθμοι συλλέγουν συστηματικά δεδομένα: προσωπικές προτιμήσεις, «likes», παύσεις στο scrolling, διάρκεια θέασης σύντομων βίντεο. Με βάση αυτά, δημιουργούν μια απολύτως εξατομικευμένη ροή περιεχομένου, η οποία προσαρμόζεται σε πραγματικό χρόνο στα ενδιαφέροντα του χρήστη.
Το αποτέλεσμα είναι ένα «ολιγοθεματικό» και έντονα συναισθηματικά φορτισμένο, ατομικό ψηφιακό περιβάλλον, που ενεργοποιεί επαναλαμβανόμενα τα συστήματα ανταμοιβής του κεντρικού νευρικού συστήματος – κυρίως τις οδούς ντοπαμίνης και ενδογενών οπιούχων. Για έναν ενήλικο, αυτή η δυναμική μπορεί να αναγνωριστεί και εν μέρει να ελεγχθεί. Για έναν ανήλικο, όμως, ο μηχανισμός είναι ουσιαστικά «αόρατος» και η πιθανότητα σταδιακής κλιμάκωσης σε εθιστική συμπεριφορά είναι πολύ μεγαλύτερη.
Σωματικές, ψυχικές και κοινωνικές συνέπειες
Ο ψηφιακός εθισμός, όταν οικοδομείται από την παιδική ηλικία, δεν είναι απλώς θέμα «πολλών ωρών στην οθόνη». Συνδέεται με καθιστική ζωή και αυξημένο κίνδυνο παχυσαρκίας, οπτική κόπωση και διαταραχές ύπνου. Στο επίπεδο της ψυχικής υγείας, τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν δείχνουν διαταραχές προσοχής και μνήμης εργασίας, δυσκολίες οργάνωσης και σχεδιασμού, χαμηλή αυτοεκτίμηση, κοινωνική απομόνωση και ανηδονία. Εμφανίζονται επίσης συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους, αλλά και αυξημένος κίνδυνος αυτοκτονικού ιδεασμού, σε ένα περιβάλλον όπου φαινόμενα όπως το FOMO, ο ηλεκτρονικός τζόγος και οι τοξικές διαδικτυακές κοινότητες λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές κινδύνου.
Στο ψυχοκοινωνικό επίπεδο, η συνεχής σύνδεση μεταφράζεται σε αποσύνδεση από την πραγματική ζωή: δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις, μείωση των δια ζώσης επαφών, φαινόμενα «σκυμμένης κεφαλής» και phubbing. Ενισχύονται ψευδή πρότυπα σώματος και κοινωνικής επιτυχίας, ενώ η selfie κουλτούρα συνδέεται με διαστρεβλωμένη εικόνα εαυτού. Ταυτόχρονα, αυξάνεται η έκθεση σε sexting, grooming, revenge porn και ρητορική μίσους.
Τα σκληρά νούμερα: cyberbullying, sexting και gaming
Τα στατιστικά που παρουσίασε ο υπουργός σκιαγραφούν ένα τοπίο υψηλού κινδύνου. Το 17% των παιδιών 11-15 ετών έχει υπάρξει θύμα cyberbullying, ενώ το 25-30% των εφήβων εμπλέκεται ενεργά σε περιστατικά διαδικτυακού εκφοβισμού, είτε ως θύμα είτε ως θύτης. Περίπου 1 στους 4 εφήβους ένιωσε δυσφορία επειδή προσωπικές πληροφορίες του κοινοποιήθηκαν χωρίς συναίνεση, ενώ το 23% των 15χρονων δηλώνει ότι νιώθει νευρικό ή ανασφαλές χωρίς πρόσβαση στο κινητό. Το 20% παραμελεί άλλες σημαντικές δραστηριότητες, όπως άθληση ή χόμπι, λόγω social media.
Στο επίπεδο της ψηφιακής συμπεριφοράς, πάνω από το ένα τρίτο (36%) των νέων είναι σε σταθερή διαδικτυακή επαφή με φίλους, με τα ποσοστά να κορυφώνονται στα 15χρονα κορίτσια (44%). Πάνω από 1 στους 10 εφήβους (11%) εμφανίζει ήδη σημάδια προβληματικής χρήσης κοινωνικών δικτύων. Το 34% παίζει ψηφιακά παιχνίδια καθημερινά, ενώ το 22% αφιερώνει τουλάχιστον 4 ώρες τις ημέρες που παίζει. Ο κίνδυνος προβληματικού gaming αγγίζει συνολικά το 12%, αλλά είναι διπλάσιος στα αγόρια (16%) σε σχέση με τα κορίτσια (7%). Αντίστροφα, τα κορίτσια εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά προβληματικής χρήσης social media (13% έναντι 9%).
Πολιτική απάντηση και ελλείψεις σε γονεϊκή παιδεία
Ο Άδωνις Γεωργιάδης ανέφερε ότι όλες οι μονάδες ψυχικής υγείας καταγράφουν σημαντική αύξηση συμπτωμάτων ψηφιακού εθισμού και προανήγγειλε στοχευμένα προγράμματα αντιμετώπισης από το Υπουργείο Υγείας. Η νομοθετική παρέμβαση για τον περιορισμό πρόσβασης κάτω των 15 ετών στα social media αποτελεί ένα πρώτο, αλλά όχι επαρκές βήμα. Η πραγματική πρόκληση είναι η οικοδόμηση ψηφιακού γραμματισμού σε γονείς και παιδιά, η ενίσχυση των σχολικών δομών ψυχικής υγείας και η πίεση προς τις ίδιες τις πλατφόρμες για μεγαλύτερη διαφάνεια στους αλγόριθμους και ουσιαστικούς μηχανισμούς προστασίας ανηλίκων.
Σχόλιο 
: Τα στοιχεία δείχνουν ότι ο ψηφιακός εθισμός των ανηλίκων δεν είναι μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά διαρθρωτικός κίνδυνος δημόσιας υγείας. Η συζήτηση δεν μπορεί να εξαντλείται σε ηλικιακά μπλόκα πρόσβασης· απαιτείται ολιστική στρατηγική, από την εκπαίδευση και την πρωτοβάθμια φροντίδα μέχρι τη ρύθμιση των ίδιων των πλατφορμών, με σαφείς δείκτες παρακολούθησης και αξιολόγησης των παρεμβάσεων.
#ψηφιακόςΕθισμός #Ανήλικοι #SocialMedia #Cyberbullying #ΨυχικήΥγεία
