Η ΕΕ διαπραγματεύεται με τις ΗΠΑ μια νέα συμφωνία που θα ανοίγει τις εθνικές αστυνομικές βάσεις δεδομένων σε αμερικανικές αρχές. Αντάλλαγμα, η διατήρηση της απαλλαγής από βίζα για τα ταξίδια στις ΗΠΑ.
Μια εξαιρετικά αμφιλεγόμενη διαπραγμάτευση βρίσκεται σε εξέλιξη μεταξύ Βρυξελλών και Ουάσιγκτον, με επίκεντρο την πρόσβαση των αμερικανικών αρχών σε ευρωπαϊκές αστυνομικές βάσεις δεδομένων. Στόχος είναι η σύναψη της λεγόμενης «Ενισχυμένης Εταιρικής Σχέσης για την Ασφάλεια των Συνόρων» (Enhanced Border Security Partnership), την οποία οι ΗΠΑ θέτουν ως προϋπόθεση για να παραμείνουν τα κράτη-μέλη στο πρόγραμμα απαλλαγής από βίζα (Visa Waiver Program).
Πίεση από τις ΗΠΑ και κίνδυνος απώλειας visa-free
Σήμερα, σχεδόν όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ συμμετέχουν στο αμερικανικό πρόγραμμα visa-free, με εξαίρεση τη Βουλγαρία, την Κύπρο και τη Ρουμανία, των οποίων οι πολίτες εξακολουθούν να χρειάζονται βίζα για ταξίδι στις ΗΠΑ. Η αμερικανική πλευρά έχει θέσει προθεσμία έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026 για την ολοκλήρωση της νέας συμφωνίας, περιορίζοντας δραστικά τα περιθώρια ελιγμών της Κομισιόν.
Η απώλεια της δυνατότητας ταξιδιών χωρίς βίζα θα αποτελούσε σοβαρό πολιτικό και οικονομικό πλήγμα για πολλές ευρωπαϊκές χώρες, τόσο σε επίπεδο επιχειρηματικής κινητικότητας όσο και τουρισμού. Ωστόσο, ευρωβουλευτές καταγγέλλουν ότι ο τρόπος με τον οποίο τίθεται το ζήτημα από την Ουάσιγκτον συνιστά περισσότερο μοχλό πίεσης παρά ισότιμη εταιρική σχέση. «Ο τρόπος που το βλέπουμε είναι μια ξεκάθαρη περίπτωση εκβιασμού», δήλωσε η Ολλανδή ευρωβουλευτής Ρακέλ Γκαρσία Ερμίδα-βαν ντερ Βάλε, ζητώντας από την Επιτροπή να παγώσει τις διαπραγματεύσεις.
Βιομετρικά δεδομένα και κίνδυνοι για τα θεμελιώδη δικαιώματα
Το πιο ευαίσθητο σημείο αφορά το είδος των δεδομένων που θα διαμοιράζονται. Οι αστυνομικές βάσεις δεδομένων στην Ευρώπη περιλαμβάνουν συχνά βιομετρικά στοιχεία, όπως δακτυλικά αποτυπώματα και φωτογραφίες προσώπου, αλλά και δεδομένα για άτομα που δεν έχουν καταδικαστεί: υπόπτους, αιτούντες άσυλο ή πολίτες που βρέθηκαν σε αστυνομικές επιχειρήσεις, ακόμη και σε διαδηλώσεις.
«Το ότι βρίσκεσαι σε αστυνομική βάση δεδομένων δεν σημαίνει ότι έχεις καταδικαστεί. Μπορεί απλώς να είσαι ύποπτος», υπενθυμίζει ο Γερμανός ερευνητής επιτήρησης Ματίας Μονρόι. Η χρήση τέτοιων δεδομένων για προέλεγχο στα σύνορα και ταυτοποίηση μπορεί να επηρεάσει αποφάσεις για το αν κάποιος θα επιβιβαστεί σε πτήση ή θα εισέλθει στις ΗΠΑ, μετατρέποντας μια εθνική ποινική καταγραφή σε παγκόσμιο στίγμα.
Προηγούμενο μεγάλης κλίμακας διαμοιρασμού προσωπικών δεδομένων
Η Ευρωπαία Επόπτρια Προστασίας Δεδομένων έχει ήδη προειδοποιήσει ότι η υπό διαπραγμάτευση συμφωνία θα αποτελέσει κρίσιμο προηγούμενο: θα είναι η πρώτη συμφωνία της ΕΕ που επιτρέπει μαζική διαβίβαση προσωπικών, συμπεριλαμβανομένων βιομετρικών, δεδομένων σε τρίτη χώρα για σκοπούς ελέγχου συνόρων και μετανάστευσης. Ο ανεξάρτητος θεσμός ζητά πλήρη εκτίμηση επιπτώσεων στα θεμελιώδη δικαιώματα και αυστηρή τήρηση των αρχών της αναγκαιότητας και αναλογικότητας.
Υποστηρικτές της συμφωνίας αντιτείνουν ότι η διατλαντική ανταλλαγή δεδομένων δεν είναι κάτι νέο, καθώς ήδη υπάρχουν μηχανισμοί συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις. Ωστόσο, μέχρι σήμερα οι διαδικασίες είναι στοχευμένες, με συγκεκριμένο νομικό έρεισμα και συχνά δικαστική έγκριση. Η νέα αρχιτεκτονική θα μετέτρεπε την εξαίρεση σε κανόνα, διευκολύνοντας μια ρουτινιέρικη, ευρείας κλίμακας πρόσβαση.
Αμφίβολη αμοιβαιότητα και ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης
Επιπλέον, εγείρονται σοβαρά ερωτήματα για την υποτιθέμενη αμοιβαιότητα της συμφωνίας. «Δεν υπάρχει στις ΗΠΑ μια αντίστοιχη κεντρική βάση όπως αυτή που έχουμε στη Γερμανία», σημειώνει ο Μονρόι, υποστηρίζοντας ότι στην πράξη πρόκειται για μονόδρομο: οι ΗΠΑ θα κερδίσουν πρόσβαση σε ευρωπαϊκά δίκτυα, χωρίς ανάλογη δυνατότητα για τις χώρες της ΕΕ.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η πιθανή αξιοποίηση των δεδομένων από εργαλεία big data και αλγοριθμικά συστήματα αστυνόμευσης και μεταναστευτικού ελέγχου στις ΗΠΑ, τα οποία ήδη επικρίνονται για διακρίσεις εις βάρος συγκεκριμένων ομάδων. Ο Μονρόι προειδοποιεί ότι τέτοια υποδομή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για «κυνήγι μεταναστών» ή άλλων στοχοποιημένων ομάδων, περιγράφοντας ένα σύστημα που προσεγγίζει αυταρχικές λογικές.
Για την ΕΕ, η διαπραγμάτευση αποτελεί τεστ αξιοπιστίας της ίδιας της ρητορικής της περί προστασίας προσωπικών δεδομένων και θεμελιωδών δικαιωμάτων. Το δίλημμα είναι σαφές: πόση ιδιωτικότητα είναι διατεθειμένη να θυσιάσει η Ευρώπη για να διατηρήσει το προνόμιο των ταξιδιών χωρίς βίζα στις ΗΠΑ.
Σχόλιο 
: Η υπόθεση αναδεικνύει την αυξανόμενη γεωπολιτική αξία των δεδομένων: η Ουάσιγκτον χρησιμοποιεί την πρόσβαση στην αγορά και την ευκολία ταξιδιών ως διαπραγματευτικό όπλο, ενώ η ΕΕ κινδυνεύει να υπονομεύσει το ίδιο της το κανονιστικό μοντέλο (GDPR) για να αποφύγει πολιτικό κόστος απέναντι σε πολίτες και επιχειρήσεις. Η τελική συμφωνία, αν υπάρξει, θα αποτελέσει σημείο αναφοράς για όλες τις μελλοντικές διακρατικές ρυθμίσεις διαμοιρασμού δεδομένων.
#ΕΕ #ΗΠΑ #ΠροστασίαΔεδομένων #Βιομετρικά #ΘεμελιώδηΔικαιώματα #VisaWaiver
