Η φετινή Παγκόσμια Κατάταξη Ελευθερίας του Τύπου της RSF καταγράφει ιστορική υποχώρηση. Τρία στα τέσσερα κράτη θεωρούνται πλέον «προβληματικά» ή χειρότερα.
Μια εξαιρετικά ζοφερή εικόνα για την κατάσταση των μέσων ενημέρωσης παγκοσμίως σκιαγραφεί η Παγκόσμια Κατάταξη Ελευθερίας του Τύπου 2026 της οργάνωσης Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα (Reporters Without Borders – RSF). Σε 180 χώρες που αξιολογήθηκαν, το περιβάλλον για την ελευθερία του Τύπου χαρακτηρίζεται «προβληματικό» ή χειρότερο σε περίπου τρία τέταρτα, ενώ σε πάνω από τις μισές οι συνθήκες είναι από «δύσκολες» έως «πολύ σοβαρές».
Ευρώπη στην κορυφή, αλλά με βαθιές εσωτερικές ρωγμές
Παρά τη γενικευμένη υποχώρηση, η Ευρώπη εξακολουθεί να συγκεντρώνει τις χώρες με τις καλύτερες επιδόσεις. Νορβηγία, Εσθονία, Κάτω Χώρες και Δανία βρίσκονται στην κορυφή, με περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από «ικανοποιητικό» έως «καλό». Ωστόσο, η ήπειρος δεν είναι καθόλου ομοιογενής: διαμορφώνεται μια ξεκάθαρη τομή ανάμεσα στη Βόρεια και Δυτική Ευρώπη, όπου τα μέσα απολαμβάνουν μεγαλύτερη προστασία, και στη Νότια και Ανατολική Ευρώπη, όπου οι πιέσεις αυξάνονται.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ενδοπεριφερειακής απόκλισης είναι το δίπολο Πολωνίας – Σλοβακίας. Στην Πολωνία, η αλλαγή κυβέρνησης το 2023 και η απομάκρυνση του εθνικιστικού κόμματος Νόμος και Δικαιοσύνη οδήγησαν σε αποκλιμάκωση των λεκτικών και δικαστικών επιθέσεων κατά των μέσων. Στη Σλοβακία, αντίθετα, η επιστροφή του Ρόμπερτ Φίτσο στην πρωθυπουργία συνοδεύτηκε από κλιμάκωση εχθρικής ρητορικής προς τους δημοσιογράφους, σε μια χώρα που ακόμη φέρει το τραύμα της δολοφονίας του ερευνητή ρεπόρτερ Γιαν Κούτσιακ.
Η στοχοποίηση των δημοσιογράφων ως εργαλείο πολιτικής εξουσίας
Η έκθεση της RSF αναδεικνύει μια ανησυχητική τάση: η συστηματική επίθεση στον Τύπο γίνεται πλέον συνειδητή στρατηγική εξουσίας, ακόμη και σε τυπικά δημοκρατικά καθεστώτα. Στην Αργεντινή, ο πρόεδρος Χαβιέρ Μιλέι χρησιμοποιεί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να στοχοποιεί επικριτικούς δημοσιογράφους, φτάνοντας στο σημείο να ισχυρίζεται ότι «δεν τους μισούν αρκετά».
Αντίστοιχα μοτίβα παρατηρούνται στη Σλοβακία, αλλά και στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, από την πρώτη του προεκλογική εκστρατεία το 2016, επιτίθεται φραστικά σε μέσα και ρεπόρτερ, συμβάλλοντας στην υποχώρηση της αμερικανικής κατάταξης. Παρόμοιες πρακτικές καταγράφονται σε χώρες όπως το Ελ Σαλβαδόρ, αποδεικνύοντας πόσο γρήγορα σταθερές δημοκρατίες μπορούν να γίνουν εχθρικές προς την ερευνητική δημοσιογραφία.
Στα κλασικά αυταρχικά καθεστώτα –Ερυθραία, Κίνα, Βόρεια Κορέα, Ιράν– η ανεξάρτητη ενημέρωση ουδέποτε ήταν πραγματικά ελεύθερη. Εκεί, η φίμωση του Τύπου αποτελεί δομικό στοιχείο διακυβέρνησης.
Πόλεμοι, στοχευμένες δολοφονίες και δίκτυα αλληλεγγύης
Η RSF επισημαίνει ότι οι ένοπλες συγκρούσεις αποτελούν βασικό μοχλό περαιτέρω επιδείνωσης. Σε Ιράκ, Σουδάν, Νότιο Σουδάν και Υεμένη, ο πόλεμος συνοδεύεται από δολοφονίες, απαγωγές και εκφοβισμό δημοσιογράφων. Ιδιαίτερα ανησυχητικά είναι τα στοιχεία για τη Γάζα: από την έναρξη του πολέμου μετά τις επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023, περισσότεροι από 220 δημοσιογράφοι έχουν σκοτωθεί από τον ισραηλινό στρατό, εκ των οποίων τουλάχιστον 70 εν ώρα καθήκοντος.
Πέρα από τις πολιτικές και στρατιωτικές πιέσεις, η ελευθερία του Τύπου διαβρώνεται και από κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες: στοχοποίηση γυναικών και ΛΟΑΤΚΙ+ δημοσιογράφων, ρατσιστικές επιθέσεις και ένα ολοένα πιο επισφαλές εργασιακό περιβάλλον στα media. Ακαδημαϊκοί όπως η Βέρα Σλαβτσέβα-Πέτκοβα υπογραμμίζουν ότι η απάντηση βρίσκεται στη συλλογική οργάνωση: δίκτυα αλληλεγγύης μεταξύ δημοσιογράφων, συνεργασία με οργανώσεις δικαιωμάτων και ενεργή κοινωνία των πολιτών.
Η Νότια Αφρική προβάλλεται ως παράδειγμα χώρας όπου ισχυρές επαγγελματικές ενώσεις και ενεργός κοινωνία πολιτών συνέβαλαν στη διατήρηση μιας «ικανοποιητικής» βαθμολογίας, την ώρα που άλλες χώρες υποχωρούν. Συνολικά όμως, η τάση είναι σαρωτικά αρνητική: μόλις 17 χώρες βελτίωσαν τη θέση τους από το 2013 έως το 2026, ενώ σε 163 η κατάσταση χειροτέρευσε.
Σχόλιο 
: Η συστηματική δαιμονοποίηση των δημοσιογράφων από εκλεγμένους ηγέτες δεν είναι απλώς επικοινωνιακή τακτική· είναι προϋπόθεση για τη σταδιακή αποδόμηση θεσμών, ελέγχου και λογοδοσίας. Για χώρες όπως η Ελλάδα, που κινούνται σε μια εύθραυστη ισορροπία, το μήνυμα της νέας κατάταξης είναι σαφές: χωρίς ισχυρά, ανεξάρτητα μέσα, η δημοκρατία μετατρέπεται γρήγορα σε κέλυφος χωρίς περιεχόμενο.
#ελευθερίαΤύπου #δημοκρατία #ανθρώπιναΔικαιώματα
