Η κυβέρνηση ανοίγει το καθεστώς βαρέων και ανθυγιεινών σε παλαιούς νοσηλευτές και διασώστες, κλείνοντας μια άνιση μεταχείριση αλλά ανοίγοντας νέο γύρο διεκδικήσεων εντός του ΕΣΥ.
Η προαναγγελία της κυβέρνησης για ένταξη χιλιάδων παλαιών νοσηλευτών και πληρωμάτων ασθενοφόρων του ΕΣΥ και του ΕΚΑΒ στα βαρέα και ανθυγιεινά επαγγέλματα δεν είναι μια τεχνική ασφαλιστική ρύθμιση. Αποτελεί παρέμβαση στον πυρήνα της εργασιακής αρχιτεκτονικής του δημόσιου συστήματος υγείας, με άμεσο δημοσιονομικό κόστος, έμμεσο αντίκτυπο στη διαθεσιμότητα προσωπικού και σαφείς πολιτικές προεκτάσεις.
Η ένταξη αφορά όσους προσλήφθηκαν πριν από την 1η Ιανουαρίου 2011, ευθυγραμμίζοντας το καθεστώς τους με τους νεότερους συναδέλφους που ήδη υπάγονται στα βαρέα και ανθυγιεινά. Έτσι κλείνει μια μακρόχρονη ασφαλιστική ανισότητα, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύεται το ερώτημα: πού σταματά η διεύρυνση της λίστας και με ποια κριτήρια;
Τι προβλέπει η νέα ρύθμιση
Σύμφωνα με τις κυβερνητικές ανακοινώσεις, στο ειδικό καθεστώς θα ενταχθούν νοσηλευτές, βοηθοί νοσηλευτών, οδηγοί ασθενοφόρων και διασώστες του ΕΚΑΒ που είχαν προσληφθεί πριν από το 2011. Οι πρώτες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για πάνω από 23.000 εργαζόμενους, αριθμός που αρκεί για να δώσει ορατό αποτύπωμα τόσο στο ασφαλιστικό σύστημα όσο και στη λειτουργία των νοσοκομείων τα επόμενα χρόνια.
Η βασική αλλαγή είναι η δυνατότητα πλήρους συνταξιοδότησης έως και πέντε χρόνια νωρίτερα από τα γενικά όρια ηλικίας, υπό την προϋπόθεση συμπλήρωσης των απαιτούμενων ετών ασφάλισης σε καθεστώς βαρέων και ανθυγιεινών. Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόβλεψη για αναγνώριση προγενέστερου χρόνου, ο οποίος –εφόσον επιβεβαιωθεί στη νομοθετική διάταξη– θα λογίζεται ως πραγματικός και όχι πλασματικός χρόνος ασφάλισης.
Αυτό σημαίνει ότι η εξαγορά δεν θα «καταναλώνει» τα ανώτατα όρια πλασματικών ετών που μπορεί να αξιοποιήσει ένας ασφαλισμένος, ενώ θα μπορεί να πραγματοποιηθεί είτε εφάπαξ είτε σε δόσεις, μέσω καταβολής του σχετικού επασφαλίστρου. Η επιλογή αυτή μειώνει το ρίσκο «παγίδευσης» εργαζομένων που βρίσκονται κοντά στη συνταξιοδότηση αλλά δεν διαθέτουν τον απαιτούμενο χρόνο σε ΒΑΕ.
Παράλληλα, η εξαγγελία ότι θα υπάρξει ενιαία αντιμετώπιση κύριας και επικουρικής ασφάλισης για τις συγκεκριμένες κατηγορίες κλείνει ένα ακόμη κενό συνέπειας στο ασφαλιστικό πλαίσιο. Ωστόσο, το κρίσιμο τεχνικό ζήτημα παραμένει: θα αναγνωριστεί πλήρης αναδρομικότητα ή θα απαιτηθεί εξαγορά για όλο τον παρελθόντα χρόνο; Από την απάντηση εξαρτάται τόσο ο πραγματικός συνταξιοδοτικός ορίζοντας των εργαζομένων όσο και το τελικό δημοσιονομικό κόστος.
Το πόρισμα Μπεχράκη και οι κατηγορίες για «επιλεκτική εφαρμογή»
Η κυβερνητική κίνηση δεν έρχεται σε θεσμικό κενό. Βασίζεται στο πόρισμα της Ειδικής Επιτροπής Κρίσεως ΒΑΕ υπό τον καθηγητή Παναγιώτη Μπεχράκη, που ολοκληρώθηκε το 2020, σε μια περίοδο όπου η πανδημία ανέδειξε με τον πιο σκληρό τρόπο την επιβάρυνση των υγειονομικών. Η επιτροπή αξιολόγησε επαγγέλματα όχι ως «τίτλους θέσης», αλλά ως σύνολο συνθηκών εργασίας: έκθεση σε βιολογικούς παράγοντες, νυχτερινή εργασία και βάρδιες, χειρωνακτική και ψυχολογική καταπόνηση, αυξημένο κίνδυνο ατυχημάτων και διαρκή παρουσία σε ανθυγιεινό περιβάλλον.
Με βάση αυτά τα κριτήρια, το πόρισμα δεν περιορίστηκε σε νοσηλευτές και πληρώματα ασθενοφόρων. Περιέλαβε φυσικοθεραπευτές δημόσιων νοσοκομείων, παραϊατρικά επαγγέλματα, τραυματιοφορείς, βοηθούς θαλάμου, τεχνικές ειδικότητες, προσωπικό καθαριότητας και, υπό προϋποθέσεις, συγκεκριμένες ιατρικές ειδικότητες με υψηλή έκθεση σε επαγγελματικό κίνδυνο.
Ακριβώς εδώ εστιάζουν οι αντιδράσεις. Ο Πανελλήνιος Σύλλογος Φυσικοθεραπευτών υπενθυμίζει ότι περίπου 650 φυσικοθεραπευτές του ΕΣΥ περιλαμβάνονται στη λεγόμενη «λίστα Μπεχράκη» και καταγγέλλει «επιλεκτική εφαρμογή» του ίδιου πορίσματος. Θέτει ευθέως θέμα θεσμικής συνέπειας: πώς είναι δυνατόν επαγγέλματα με παρόμοια έκθεση σε κίνδυνο, που υπάγονται πλέον στον ίδιο ασφαλιστικό φορέα (e-ΕΦΚΑ), να τυγχάνουν διαφορετικής μεταχείρισης;
Στο ίδιο πλαίσιο, η ΠΟΕΔΗΝ αναγνωρίζει μεν ως θετική την ένταξη των παλαιών νοσηλευτών και διασωστών, αλλά επισημαίνει ότι παραμένουν εκτός χιλιάδες εργαζόμενοι άλλων ειδικοτήτων, οι οποίοι αναγνωρίζονται ήδη ως ΒΑΕ μέσω του κανονισμού του πρώην ΙΚΑ. Η ομοσπονδία θέτει και ένα δεύτερο, καθαρά οικονομικό ζήτημα: αν η ένταξη δεν έχει πλήρη αναδρομικότητα, το βάρος της εξαγοράς του ανθυγιεινού επασφαλίστρου, που ανέρχεται σε 3,45% επί του συντάξιμου μισθού, μπορεί να αποδειχθεί αποτρεπτικό για χαμηλόμισθους εργαζόμενους.
Δημοσιονομικό αποτύπωμα και κίνδυνος κύματος εξόδων
Κυβερνητικές πηγές επιμένουν ότι το μέτρο είναι κοστολογημένο και δημοσιονομικά διαχειρίσιμο. Ωστόσο, το πραγματικό αποτύπωμα θα εξαρτηθεί από δύο παραμέτρους: τον βαθμό αναδρομικότητας και τον ρυθμό με τον οποίο οι δικαιούχοι θα επιλέξουν να αποχωρήσουν από την υπηρεσία. Η εμπειρία προηγούμενων ρυθμίσεων δείχνει ότι κάθε «παράθυρο» πρόωρης εξόδου ενεργοποιεί κύμα συνταξιοδοτήσεων, ιδίως σε κλάδους με υψηλή επαγγελματική φθορά.
Σε ένα ΕΣΥ που ήδη αντιμετωπίζει ελλείψεις προσωπικού, ιδίως σε νοσηλευτές και διασώστες, η πιθανότητα να επιταχυνθούν οι αποχωρήσεις τα επόμενα χρόνια αποτελεί ουσιαστικό λειτουργικό κίνδυνο. Η ασφαλιστική διόρθωση μπορεί να οδηγήσει σε επιχειρησιακό κενό, αν δεν συνοδευτεί από στοχευμένο σχέδιο προσλήψεων και ανακατανομής προσωπικού. Το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό: η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με γηράσκον εργατικό δυναμικό, δημογραφική συρρίκνωση και έντονο brain drain στον χώρο της υγείας προς άλλες ευρωπαϊκές αγορές.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ρύθμιση κινείται πάνω σε μια λεπτή ισορροπία. Από τη μία πλευρά, αποκαθιστά τη θεμελιώδη αρχή ότι ίδιο έργο και ίδιες συνθήκες πρέπει να σημαίνουν ίδιο ασφαλιστικό καθεστώς. Από την άλλη, αν δεν υπάρξει ολιστική πολιτική ανθρώπινου δυναμικού, κινδυνεύει να επιταχύνει την αποψίλωση κρίσιμων ειδικοτήτων, αυξάνοντας την εξάρτηση από επικουρικό προσωπικό και συμβάσεις ορισμένου χρόνου.
Πέρα από την «επικινδυνότητα»: τι σημαίνουν πραγματικά τα ΒΑΕ
Η δημόσια συζήτηση γύρω από τα βαρέα και ανθυγιεινά συχνά εγκλωβίζεται σε μια απλουστευτική λογική «επικίνδυνων» και «μη επικίνδυνων» επαγγελμάτων. Όμως, η φιλοσοφία του θεσμού είναι διαφορετική. Η επικινδυνότητα αντιμετωπίζεται πρωτίστως με πολιτικές υγείας και ασφάλειας στην εργασία: πρόληψη, προστατευτικά μέτρα, ιατρική παρακολούθηση, εκτίμηση επαγγελματικού κινδύνου και επιδημιολογική επιτήρηση.
Το καθεστώς ΒΑΕ λειτουργεί συμπληρωματικά, ως ασφαλιστικός μηχανισμός αντιστάθμισης της πρόωρης φθοράς του οργανισμού σε εργασίες που συνδέονται με αυξημένη νοσηρότητα και μικρότερο προσδόκιμο υγιούς ζωής. Με άλλα λόγια, δεν υποκαθιστά την υποχρέωση του κράτους και των εργοδοτών να μειώσουν τον κίνδυνο, αλλά αναγνωρίζει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η πλήρης εξάλειψή του δεν είναι εφικτή.
Η προσέγγιση της επιτροπής Μπεχράκη, που βασίστηκε σε συγκεκριμένους δείκτες επιβάρυνσης και όχι σε συντεχνιακές πιέσεις, επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση σε πιο ορθολογική βάση. Το ερώτημα είναι αν η Πολιτεία θα υιοθετήσει συνολικά αυτή τη λογική ή αν θα συνεχίσει να επιλέγει τμηματικές εφαρμογές, ανάλογα με τον πολιτικό και δημοσιονομικό χώρο κάθε περιόδου.
Θεσμική αξιοπιστία και επόμενος γύρος διεκδικήσεων
Η μερική αξιοποίηση του πορίσματος δημιουργεί και ένα θεσμικό προηγούμενο. Όσο η κυβέρνηση εφαρμόζει επιλεκτικά μια επιστημονική εισήγηση, τόσο ενισχύονται τα επιχειρήματα άλλων επαγγελματικών ομάδων που αισθάνονται αδικημένες. Ήδη, πέρα από τους φυσικοθεραπευτές, αναμένονται παρεμβάσεις από παραϊατρικό προσωπικό, τραυματιοφορείς, βοηθούς θαλάμου, τεχνικές ειδικότητες και προσωπικό καθαριότητας, που μπορούν να επικαλεστούν τόσο το πόρισμα όσο και τον κανονισμό του πρώην ΙΚΑ.
Το διακύβευμα ξεπερνά το στενό πλαίσιο του ΕΣΥ. Αφορά τη συνολική αξιοπιστία του κράτους ως ρυθμιστή της αγοράς εργασίας και του ασφαλιστικού συστήματος. Όταν η Πολιτεία ζητά από τους πολίτες να αποδεχθούν αυστηρότερα όρια ηλικίας και μεγαλύτερη διάρκεια εργασιακού βίου, κάθε εξαίρεση που θεσπίζεται πρέπει να τεκμηριώνεται με σαφή, διαφανή και ενιαία κριτήρια. Διαφορετικά, ενισχύεται η εντύπωση ότι οι ρυθμίσεις αποτελούν προϊόν πολιτικής διαπραγμάτευσης και όχι θεσμικής συνέπειας.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η συζήτηση για τα επαγγέλματα με υψηλή επιβάρυνση συνδέεται όλο και περισσότερο με τη δημογραφική γήρανση, τη βιωσιμότητα των συνταξιοδοτικών συστημάτων και την ανάγκη παράτασης του εργασιακού βίου. Η Ελλάδα, με ένα από τα πιο γερασμένα εργατικά δυναμικά στην Ευρώπη και με υψηλή μετανάστευση εξειδικευμένου προσωπικού, δεν μπορεί να αγνοήσει αυτή τη διάσταση.
Σχόλιο 
: Για την ελληνική οικονομία, η ρύθμιση στα βαρέα και ανθυγιεινά στο ΕΣΥ λειτουργεί σε δύο επίπεδα. Βραχυπρόθεσμα, δημιουργεί πρόσθετη δημοσιονομική πίεση και αυξάνει τον κίνδυνο επιτάχυνσης συνταξιοδοτήσεων σε έναν κρίσιμο κλάδο, με άμεσο αντίκτυπο στη λειτουργία των νοσοκομείων και έμμεσο κόστος για την παραγωγικότητα. Μεσοπρόθεσμα, η κίνηση αυτή θα κριθεί από το αν θα ενταχθεί σε ένα συνεκτικό σχέδιο ανανέωσης και αναβάθμισης του ανθρώπινου δυναμικού στην υγεία, με στοχευμένες προσλήψεις, καλύτερες συνθήκες εργασίας και σαφή, ενιαία κριτήρια για τα ΒΑΕ. Αν περιοριστεί σε αποσπασματικές διορθώσεις, ο κίνδυνος είναι να ενισχυθεί η αίσθηση θεσμικής ασυνέπειας, με συνέπειες τόσο στην εμπιστοσύνη προς το ασφαλιστικό σύστημα όσο και στην ικανότητα του Δημοσίου να προσελκύει και να διατηρεί εξειδικευμένο προσωπικό.
#ΕΣΥ #βαρέα_και_ανθυγιεινά #ασφαλιστικό #εργασιακά #υγεία
