Η νέα κλοπή της περίφημης μπανάνας του Μαουρίτσιο Κατελάν από το Κέντρο Πομπιντού-Μετς στη Γαλλία δεν είναι απλώς ένα ακόμη παράξενο περιστατικό στον κόσμο της τέχνης. Είναι μια υπενθύμιση ότι ένα από τα πιο συζητημένα έργα του 21ου αιώνα εξακολουθεί να προκαλεί το ίδιο ερώτημα που προκάλεσε όταν παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 2019 στο Art Basel Miami:
Τι ακριβώς αγοράζει κάποιος όταν αγοράζει τέχνη;
Η περίπτωση του «Comedian» αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της μετάβασης της αγοράς τέχνης από την υλική αξία στη συμβολική αξία. Το έργο αποτελείται από μία απλή μπανάνα κολλημένη στον τοίχο με ασημένια μονωτική ταινία. Η μπανάνα αντικαθίσταται κάθε λίγες ημέρες καθώς αλλοιώνεται φυσικά. Παρ’ όλα αυτά, ένα από τα πιστοποιημένα αντίτυπα του έργου πωλήθηκε έναντι 5,2 εκατομμυρίων δολαρίων.
Αυτό σημαίνει ότι η αξία του έργου δεν βρίσκεται στο αντικείμενο.
Βρίσκεται στην ιδέα.
Και ακριβώς εκεί ξεκινά η μεγάλη συζήτηση.
Η τέχνη του Κατελάν αμφισβητεί ευθέως την παραδοσιακή αντίληψη ότι η αξία συνδέεται με τα υλικά, την τεχνική ή την αισθητική πολυπλοκότητα ενός έργου. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι η αξία προκύπτει από το πολιτιστικό νόημα, την αφήγηση και την κοινωνική συζήτηση που δημιουργείται γύρω από το έργο.
Με αυτή την έννοια, κάθε φορά που κάποιος κλέβει ή τρώει τη μπανάνα, δεν καταστρέφει το έργο.
Στην πραγματικότητα, το ενισχύει.
Η δημοσιότητα που ακολουθεί μετατρέπεται σε μέρος του ίδιου του έργου. Η συζήτηση γίνεται αναπόσπαστο κομμάτι της καλλιτεχνικής πράξης. Ο ίδιος ο Κατελάν φαίνεται να το γνωρίζει πολύ καλά.
Δεν είναι τυχαίο ότι από την πρώτη παρουσίαση του έργου μέχρι σήμερα, η μπανάνα έχει φαγωθεί, αφαιρεθεί ή κλαπεί πολλές φορές. Κάθε περιστατικό παράγει νέα δημοσιότητα, νέα άρθρα, νέες αντιπαραθέσεις και τελικά μεγαλύτερη αξία για το ίδιο το brand του έργου.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η επιχειρηματική διάσταση της σύγχρονης τέχνης.
Η αγορά δεν αγοράζει πλέον μόνο αντικείμενα.
Αγοράζει ιστορίες.
Η σύγχρονη αγορά τέχνης λειτουργεί όλο και περισσότερο με όρους που θυμίζουν τον κόσμο των πολυτελών brands. Η σπανιότητα, η αναγνωρισιμότητα και η πολιτιστική επιρροή είναι συχνά σημαντικότερες από το ίδιο το φυσικό προϊόν.
Όπως μια τσάντα πολυτελείας ή ένα συλλεκτικό ρολόι αποκτά αξία λόγω του συμβολισμού του, έτσι και η μπανάνα του Κατελάν αποκτά αξία επειδή αποτελεί πολιτιστικό φαινόμενο.
Οι επικριτές του έργου υποστηρίζουν ότι πρόκειται για την απόλυτη υπερβολή μιας αγοράς που έχει αποκοπεί από την πραγματικότητα. Για πολλούς, το γεγονός ότι μια μπανάνα μπορεί να αποτιμηθεί σε εκατομμύρια δολάρια αποτελεί απόδειξη ότι η αγορά τέχνης λειτουργεί ως μηχανισμός επίδειξης πλούτου και όχι ως πολιτιστικός θεσμός.
Υπάρχει όμως και η αντίθετη άποψη.
Οι υποστηρικτές του έργου θεωρούν ότι ακριβώς αυτή η αντίδραση είναι ο λόγος ύπαρξής του. Το έργο δεν προσπαθεί να είναι όμορφο. Δεν προσπαθεί να είναι τεχνικά άρτιο. Προσπαθεί να προκαλέσει ερωτήματα για την έννοια της αξίας, της ιδιοκτησίας και της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Και σε αυτό έχει πετύχει απόλυτα.
Λίγα έργα τέχνης των τελευταίων δεκαετιών έχουν προκαλέσει τόσο έντονη δημόσια συζήτηση σε παγκόσμιο επίπεδο.
Από επενδυτική σκοπιά, η υπόθεση παρουσιάζει επίσης ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Οι συλλέκτες που αγόρασαν το έργο δεν απέκτησαν μια μπανάνα. Απέκτησαν το πιστοποιητικό αυθεντικότητας και το δικαίωμα αναπαραγωγής της συγκεκριμένης καλλιτεχνικής ιδέας σύμφωνα με τις οδηγίες του δημιουργού.
Με άλλα λόγια, αγόρασαν πνευματική ιδιοκτησία.
Αυτό αντικατοπτρίζει μια βαθύτερη τάση της σύγχρονης οικονομίας. Καθώς οι άυλες αξίες γίνονται σημαντικότερες από τα φυσικά προϊόντα, η τέχνη ακολουθεί την ίδια πορεία. Η αξία μεταφέρεται από το αντικείμενο στην έννοια.
Η μπανάνα του Κατελάν μπορεί να φαίνεται αστεία ή παράλογη σε πολλούς.
Όμως ίσως αποτελεί ένα από τα πιο ακριβή σχόλια για τον τρόπο που λειτουργεί η οικονομία του 21ου αιώνα.
Σε έναν κόσμο όπου οι εταιρείες αποτιμώνται για τα δεδομένα τους, τα brands για την αναγνωρισιμότητά τους και τα κρυπτονομίσματα για την εμπιστοσύνη που εμπνέουν, η ιδέα μιας μπανάνας αξίας εκατομμυρίων δολαρίων ίσως δεν είναι τόσο παράλογη όσο φαίνεται.
Ίσως, τελικά, η πραγματική τέχνη του Κατελάν δεν είναι η μπανάνα.
Είναι η ικανότητά του να μας αναγκάζει να συζητάμε ακόμη γι’ αυτήν έξι χρόνια μετά την πρώτη της εμφάνιση.
