Η παγκόσμια τάξη που διαμορφώθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και παγιώθηκε μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου βρίσκεται σήμερα σε διαδικασία αποσύνθεσης. Το σύστημα κανόνων, θεσμών και ισορροπιών που βασίστηκε στη συλλογική ασφάλεια, την πολυμερή διπλωματία και την οικονομική αλληλεξάρτηση, υποχωρεί μπροστά στην επιστροφή της ισχύος ως πρωτεύοντος εργαλείου άσκησης πολιτικής.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο βασικός αρχιτέκτονας αυτής της τάξης, εμφανίζονται πλέον πρόθυμες να την παρακάμπτουν όταν δεν εξυπηρετεί τα στρατηγικά τους συμφέροντα. Η μονομερής δράση δεν είναι ούτε ατύχημα ούτε συγκυριακή επιλογή. Είναι ένδειξη ότι η Ουάσιγκτον αντιλαμβάνεται πως το παράθυρο της παγκόσμιας κυριαρχίας της στενεύει.
Η έννοια της εθνικής ασφάλειας έχει μεταλλαχθεί.
Δεν αφορά μόνο στρατιωτικές απειλές ή σύνορα. Αφορά το σύνολο του οικοσυστήματος ισχύος: το δολάριο, την ενέργεια, τις πρώτες ύλες, την τεχνολογία, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τη δυνατότητα επιβολής κανόνων στο διεθνές σύστημα.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται οι κινήσεις των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα, η αυξημένη στρατηγική σημασία της Γροιλανδίας, η διαχείριση του πολέμου στην Ουκρανία και η διαρκής πίεση προς το Ιράν.
Η Βενεζουέλα δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη αυταρχικό καθεστώς της Λατινικής Αμερικής. Αποτελεί ενεργειακό κόμβο παγκόσμιας σημασίας, με από τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο και ταυτόχρονα πεδίο γεωπολιτικής διείσδυσης της Κίνας και της Ρωσίας στο δυτικό ημισφαίριο.
Η αμερικανική πολιτική απέναντι στη Βενεζουέλα λειτουργεί σε τρία επίπεδα: περιορισμός της ενεργειακής επιρροής ανταγωνιστικών δυνάμεων, διατήρηση γεωπολιτικού ελέγχου στη Λατινική Αμερική και αποστολή σαφούς μηνύματος ότι καμία περιφέρεια δεν θεωρείται εκτός αμερικανικού στρατηγικού ενδιαφέροντος.
Η Γροιλανδία, από την άλλη πλευρά, αναδεικνύεται σε έναν από τους πιο κρίσιμους γεωπολιτικούς κόμβους του 21ου αιώνα. Η Αρκτική μετατρέπεται σταδιακά από παγωμένη περιφέρεια σε ζωτικό χώρο εμπορικών διαδρόμων, ενεργειακών αποθεμάτων και σπάνιων γαιών.
Όποιος ελέγχει την Αρκτική, αποκτά πλεονέκτημα στον έλεγχο των μελλοντικών εφοδιαστικών αλυσίδων, της τεχνολογίας αιχμής και της στρατιωτικής ισορροπίας στο βόρειο ημισφαίριο. Η αμερικανική κινητικότητα εκεί δεν συνιστά επεκτατισμό, αλλά προληπτική στρατηγική αποτροπής.
Η Ουκρανία αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας εποχής. Για τις ΗΠΑ, ο πόλεμος λειτουργεί ως εργαλείο στρατηγικής φθοράς της Ρωσίας, χωρίς άμεση εμπλοκή αμερικανικών δυνάμεων. Για την Ευρώπη όμως, ο πόλεμος μεταφράζεται σε άμεσο οικονομικό και κοινωνικό κόστος.
Η ενεργειακή κρίση, ο πληθωρισμός, η επιβράδυνση της ανάπτυξης και η κοινωνική κόπωση δεν είναι παρενέργειες. Είναι το τίμημα της στρατηγικής εξάρτησης. Η Ευρώπη δεν σχεδιάζει· ευθυγραμμίζεται. Και σε κάθε κύκλο έντασης, πληρώνει.
Το Ιράν παραμένει το πιο επικίνδυνο ανοιχτό μέτωπο. Οποιαδήποτε κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή θα είχε συστημικό αντίκτυπο: στις τιμές της ενέργειας, στις θαλάσσιες μεταφορές, στη σταθερότητα των αγορών και στις περιφερειακές ισορροπίες. Η πίεση προς το Ιράν δεν αφορά μόνο το πυρηνικό του πρόγραμμα. Αφορά τον έλεγχο της ενεργειακής ροής, την αποτροπή περιφερειακής ηγεμονίας και την αποδυνάμωση ενός κρίσιμου κόμβου του αντιδυτικού άξονα.
Σε αυτό το σκηνικό, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται στη δυσκολότερη φάση της μεταπολεμικής της ιστορίας. Δεν διαθέτει ενιαία στρατηγική άμυνας, ούτε ενεργειακή αυτονομία, ούτε συγκροτημένη εξωτερική πολιτική. Λειτουργεί ως ρυθμιστής συνεπειών, όχι ως παραγωγός ισχύος.
Οι θιγόμενοι από τις αμερικανικές κινήσεις δεν μένουν αδρανείς. Οι χώρες των BRICS, η Κίνα, η Ρωσία και άλλοι περιφερειακοί παίκτες επενδύουν στην αποσύνδεση, στη δημιουργία παράλληλων οικονομικών και νομισματικών συστημάτων και στη σταδιακή μείωση της εξάρτησης από τη Δύση.
Δεν επιδιώκουν άμεση σύγκρουση. Χτίζουν αντοχή. Και αυτή η διαδικασία, αν ολοκληρωθεί, θα αλλάξει ριζικά τη δομή του παγκόσμιου συστήματος.
Ο κόσμος δεν οδεύει αναγκαστικά προς έναν παγκόσμιο πόλεμο. Οδεύει όμως προς μια μακρά περίοδο αυξημένης έντασης, περιφερειακών συγκρούσεων, οικονομικού κατακερματισμού και γεωπολιτικής αβεβαιότητας.
Η εποχή της συναίνεσης υποχωρεί. Η εποχή της ισχύος επιστρέφει.
Σχόλιο SBC
Η ανάλυση του SBC Analysis AI καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η μονομερής στρατηγική των ΗΠΑ δεν αποτελεί επιλογή ισχύος, αλλά επιλογή χρόνου. Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να σταθεροποιήσει το σύστημα πριν η πολυπολικότητα καταστεί μη αναστρέψιμη.
Η Ευρώπη εμφανίζεται στρατηγικά εξαρτημένη και εκτεθειμένη σε διαδοχικά σοκ, ενώ οι αντίπαλοι πόλοι ισχύος επενδύουν στη μακροχρόνια αποσύνδεση αντί της άμεσης αντιπαράθεσης.
Το επόμενο διάστημα θα χαρακτηρίζεται από συχνότερες κρίσεις, λιγότερους κανόνες και αυξημένο ρίσκο λαθών με συστημικές συνέπειες.
Το παρόν άρθρο εκφράζει τη συντακτική ανάλυση του SBC πάνω στις δομικές αλλαγές του παγκόσμιου γεωπολιτικού και οικονομικού συστήματος. Δεν επιδιώκει την πρόβλεψη γεγονότων, αλλά την ερμηνεία των τάσεων ισχύος που διαμορφώνουν το περιβάλλον στο οποίο θα κινηθούν κράτη, αγορές και κοινωνίες.
