Η φετινή Μπερλινάλε ανέδειξε το βαθύ ρήγμα γύρω από τη Γάζα, φέρνοντας σε ευθεία σύγκρουση καλλιτέχνες, πολιτικούς και διοργάνωση. Το φεστιβάλ προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ελευθερία έκφρασης και στη γερμανική «raison d’état» υπέρ του Ισραήλ.
Η 74η Μπερλινάλε ολοκληρώθηκε όχι με συζήτηση για τις ταινίες, αλλά με μια έντονη πολιτική θύελλα γύρω από τη Γάζα, τη στάση της Γερμανίας απέναντι στο Ισραήλ και τα όρια της καλλιτεχνικής ελευθερίας. Οι βραβεύσεις, οι ομιλίες και οι αντιδράσεις αποκάλυψαν το δύσκολο σκοινί ισορροπίας πάνω στο οποίο κινείται το σημαντικότερο πολιτικοποιημένο φεστιβάλ της Ευρώπης.
Η έκρηξη με την προσφώνηση του Αμπντάλα Αλκατίμπ
Καταλύτης της σύγκρουσης υπήρξε ο Σύρο-Παλαιστίνιος σκηνοθέτης Αμπντάλα Αλκατίμπ, βραβευμένος με το Best First Feature για το «Chronicles From the Siege». Φορώντας παλαιστινιακή μαντίλα και κρατώντας σημαία της Παλαιστίνης, κατήγγειλε από σκηνής τη γερμανική κυβέρνηση ότι είναι «εταίρος στη γενοκτονία στη Γάζα από το Ισραήλ», κατηγορώντας τη χώρα ότι «επιλέγει να μη νοιάζεται».
Η παρέμβαση προκάλεσε άμεση πολιτική αντίδραση. Ο υφυπουργός Περιβάλλοντος Κάρστεν Σνάιντερ, ο μοναδικός εκπρόσωπος της κυβέρνησης στην τελετή, αποχώρησε επιδεικτικά, χαρακτηρίζοντας αργότερα τις δηλώσεις «απαράδεκτες». Ο ομοσπονδιακός εντεταλμένος για τον Πολιτισμό Βόλφραμ Βάιμερ έκανε λόγο για «κακόβουλους, ψευδείς ισχυρισμούς που δηλητηριάζουν τη δημόσια συζήτηση και υπονομεύουν την εκτίμηση για την κινηματογραφική τέχνη της Μπερλινάλε».
Το επεισόδιο ήρθε να αγγίξει τον πυρήνα της γερμανικής Staatsraison: τη δέσμευση στήριξης προς το Ισραήλ, ιστορικά θεμελιωμένη στην ευθύνη για το Ολοκαύτωμα και ενισχυμένη από τον ρόλο της Γερμανίας ως δεύτερου μεγαλύτερου προμηθευτή όπλων του Ισραήλ. Την ίδια ώρα, ειδικοί ανθρωπίνων δικαιωμάτων και έρευνα του ΟΗΕ χαρακτηρίζουν την ισραηλινή επίθεση στη Γάζα ως γενοκτονία, κάτι που το Ισραήλ απορρίπτει επικαλούμενο αυτοάμυνα μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023.
Χρηματοδότηση, ουδετερότητα και πίεση από όλες τις πλευρές
Η πολιτική διάσταση επιτείνεται από το γεγονός ότι το γερμανικό κράτος καλύπτει περίπου το 40% του προϋπολογισμού του φεστιβάλ, σε μια περίοδο περικοπών στις επιχορηγήσεις πολιτισμού. Η διευθύντρια Τρίσια Τάτλ υποστηρίζει ότι η χρηματοδότηση δεν συνοδεύεται από πολιτικές εντολές: «Έχουμε στρατηγική εποπτεία σε οικονομικά ζητήματα, αλλά όσα λέμε και κάνουμε είναι αποκλειστικά δική μας απόφαση. Δεν λαμβάνουμε οδηγίες».
Ωστόσο, το κλίμα στη γερμανική πολιτιστική σκηνή είναι βαρύ. Το 2024, η Γερουσία του Βερολίνου επιχείρησε να συνδέσει κρατικές επιχορηγήσεις με την αποδοχή του ορισμού αντισημιτισμού της IHRA, μια ρήτρα που εντέλει αποσύρθηκε αλλά άφησε ισχυρό αποτύπωμα πίεσης. Ανοιχτή επιστολή καλλιτεχνών κατηγορεί τη Μπερλινάλε ότι κρατά «σιωπή» για τη Γάζα, ενώ είχε προβεί σε σαφείς τοποθετήσεις για την Ουκρανία και το Ιράν, ζητώντας να καταδικάσει ρητά «τη γενοκτονία, τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και τα εγκλήματα πολέμου του Ισραήλ».
Ταυτόχρονα, το φεστιβάλ βρίσκεται υπό στενή παρακολούθηση από το Ισραήλ. Ο πρέσβης Ρον Προσόρ επαίνεσε την αποχώρηση Σνάιντερ, προειδοποιώντας ότι η Μπερλινάλε διακινδυνεύει τη φήμη της αν γίνει «πλατφόρμα για μισούντες το Ισραήλ». Ισραηλινοί σχολιαστές μίλησαν για «πολιτιστική ελίτ της Γερμανίας που παίζει με τη φωτιά».
Η πολιτικοποίηση του κόκκινου χαλιού και το μήνυμα του «Yellow Letters»
Η διαμάχη δεν περιορίστηκε στην τελετή. Καθ’ όλη τη διάρκεια του δεκαημέρου, δημιουργοί και ηθοποιοί βρέθηκαν αντιμέτωποι με πιεστικές ερωτήσεις για τη Γάζα, συχνά άσχετες με τα έργα τους. Η αποσπασματική φράση του προέδρου της κριτικής επιτροπής Βιμ Βέντερς ότι οι κινηματογραφιστές «πρέπει να μείνουν έξω από την πολιτική» έγινε viral, οδηγώντας ακόμη και τη συγγραφέα Αρουντάτι Ρόι να μποϊκοτάρει το φεστιβάλ, καταγγέλλοντας «απόπειρα φίμωσης» απέναντι σε ένα «έγκλημα κατά της ανθρωπότητας».
Η Τάτλ προειδοποίησε ότι τα «viral στιγμιότυπα» υπονομεύουν τις ίδιες τις ταινίες: «Όταν όλα περιστρέφονται γύρω από τη σύγκρουση και όχι γύρω από τα έργα, ζημιώνεται και το φεστιβάλ και οι καλλιτέχνες». Τόνισε ότι οι δημιουργοί έχουν δικαίωμα ελεύθερης έκφρασης, αλλά δεν πρέπει να υποχρεώνονται να παίρνουν θέση για κάθε πλευρική διαμάχη.
Στο φόντο αυτό, η απονομή της Χρυσής Άρκτου στην ταινία «Yellow Letters» του Ίλκερ Τσατάκ λειτούργησε ως σχόλιο για τη λογοκρισία και την πολιτική πίεση. Η ταινία, που διαδραματίζεται σε ανώνυμο κρατικό θέατρο με γυρίσματα σε Βερολίνο και Αμβούργο, δείχνει δύο καλλιτέχνες να χάνουν τη δουλειά τους λόγω των πολιτικών τους απόψεων, υπογραμμίζοντας ότι η φίμωση της τέχνης δεν είναι φαινόμενο μόνο αυταρχικών καθεστώτων.
Στην ομιλία του, ο Τσατάκ κάλεσε σε ενότητα: «Δεν είμαστε εχθροί, είμαστε σύμμαχοι. Ο πραγματικός κίνδυνος είναι οι αυτόκρατες, τα ακροδεξιά κόμματα, οι μηδενιστές της εποχής μας. Ας μην πολεμάμε μεταξύ μας, ας πολεμήσουμε αυτούς».
Σχόλιο 
: Η υπόθεση της Μπερλινάλε δείχνει πώς, σε συνθήκες πολωμένων γεωπολιτικών συγκρούσεων, ο πολιτισμός μετατρέπεται σε πεδίο μάχης για τη νομιμοποίηση αφηγήσεων. Όταν το κράτος είναι ταυτόχρονα βασικός χρηματοδότης και εμπλεκόμενος γεωπολιτικός παίκτης, τα όρια ανάμεσα σε καλλιτεχνική αυτονομία, πολιτική πίεση και ηθική ευθύνη θολώνουν επικίνδυνα. Η γερμανική εμπειρία λειτουργεί ως προειδοποίηση και για άλλες ευρωπαϊκές χώρες: χωρίς σταθερούς θεσμικούς κανόνες υπέρ της ελευθερίας έκφρασης, τα φεστιβάλ κινδυνεύουν να γίνουν είτε προέκταση της κρατικής πολιτικής είτε πεδίο ηθικού λιθοβολισμού, με την ίδια την τέχνη να περνά σε δεύτερο πλάνο.
#Μπερλινάλε #Γάζα #Γερμανία #Ισραήλ #ΕλευθερίαΈκφρασης #Πολιτισμός
