Η κρίση στο Ιράν κυριάρχησε στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, με τον εξόριστο πρίγκιπα Ρεζά Παχλαβί να ζητά ευθεία στήριξη για ανατροπή του καθεστώτος και τις ΗΠΑ να διατηρούν ανοικτό το στρατιωτικό ενδεχόμενο. Η Ευρώπη, ωστόσο, επιμένει στη διπλωματία και στις κυρώσεις, αποφεύγοντας να ταυτιστεί με μια γραμμή βίαιης αλλαγής καθεστώτος.
Η φετινή Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου εξελίχθηκε σε κεντρικό βήμα για τη συζήτηση του ιρανικού ζητήματος, σε μια περίοδο όπου η Τεχεράνη αντιμετωπίζει τις μεγαλύτερες αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις από το 1979 και μια πρωτοφανή διεθνή πίεση. Ο εξόριστος διάδοχος του θρόνου, Ρεζά Παχλαβί, εμφανίστηκε ως πολιτικό πρόσωπο–αναφορά για μέρος της ιρανικής διασποράς, ζητώντας από τη Δύση να στηρίξει ενεργά μια «μεταβατική κυβέρνηση» προς κοσμική δημοκρατία.
Η πρόταση Παχλαβί και το αίτημα για «ανθρωπιστική παρέμβαση»
Σε πάνελ για το μέλλον του Ιράν και σε συνέντευξη Τύπου, ο Παχλαβί κατήγγειλε τη βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων του Ιανουαρίου, όπου οργανώσεις δικαιωμάτων κάνουν λόγο για χιλιάδες νεκρούς, και παρουσίασε έναν οδικό χάρτη για τη μετάβαση μετά τον 86χρονο ανώτατο ηγέτη Αλί Χαμενεΐ. Δήλωσε ότι είναι «έτοιμος να εγγυηθεί τη μετάβαση σε κοσμικό, δημοκρατικό μέλλον» και να ηγηθεί προσωρινά, μέχρι μια ελεύθερη εκλογική διαδικασία.
Το πολιτικό του μήνυμα συνοδεύτηκε από εντυπωσιακή κινητοποίηση: περίπου 250.000 διαδηλωτές στο Μόναχο, με σημαίες και πορτρέτα του, ζήτησαν την πτώση του καθεστώτος. Ο ίδιος ζήτησε από τις ΗΠΑ και τη Δύση μια μορφή «ανθρωπιστικής παρέμβασης», η οποία –κατά την άποψή του– θα εξουδετέρωνε τα εργαλεία καταστολής του καθεστώτος και θα έδινε στους Ιρανούς την ευκαιρία να ολοκληρώσουν την αλλαγή από μέσα.
Η αμερικανική πίεση και ο κίνδυνος στρατιωτικής κλιμάκωσης
Η Ουάσινγκτον, υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, κινείται σε διπλή γραμμή: διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα, αλλά με σαφή απειλή χρήσης βίας. Οι ΗΠΑ έχουν ήδη αποχωρήσει από τη συμφωνία του 2015 (JCPOA), έχουν στο παρελθόν πλήξει ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις και έχουν στείλει δεύτερη δύναμη αεροπλανοφόρου στην περιοχή, με τον Τραμπ να προειδοποιεί ότι θα είναι «πολύ κακή μέρα» για το Ιράν αν δεν υπάρξει νέα συμφωνία.
Αναλυτές, όπως ο Καρίμ Σαντζαντπούρ, σημειώνουν ότι στην Ουάσινγκτον υπάρχει διάθεση για αλλαγή καθεστώτος, αλλά και φόβος επανάληψης των σφαλμάτων του Ιράκ και της Λιβύης. Παρ’ όλα αυτά, εκτιμούν ότι η πιθανότητα στοχευμένου πλήγματος κατά του Ιράν είναι σήμερα μεγαλύτερη από την πιθανότητα ολοκληρωμένης νέας πυρηνικής συμφωνίας.
Η ευρωπαϊκή στάση: κυρώσεις, διπλωματία και στήριξη στην κοινωνία
Απέναντι σε αυτή τη δυναμική, η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζεται επιφυλακτική στη στρατιωτική επιλογή. Βερολίνο και Βρυξέλλες υπογραμμίζουν την ανάγκη αποκλιμάκωσης και προκρίνουν ένα μείγμα στοχευμένων κυρώσεων και στήριξης της ιρανικής κοινωνίας των πολιτών. Η επαναφορά των κυρώσεων του ΟΗΕ λόγω παραβιάσεων της JCPOA και η οικονομική πίεση προς την Τεχεράνη σηματοδοτούν ότι «business as usual» με το Ιράν δεν είναι πλέον εφικτό.
Ταυτόχρονα, η απόφαση της ΕΕ να χαρακτηρίσει τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης ως τρομοκρατική οργάνωση θεωρείται σημείο καμπής. Η πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα τόνισε ότι η εποχή της «ρουτινιάρικης διπλωματίας» έχει τελειώσει και ότι η Ευρώπη πρέπει να στείλει σαφές μήνυμα στους Ιρανούς διαδηλωτές: «Στεκόμαστε στο πλευρό σας».
Περιορισμένη ευρωπαϊκή μόχλευση και αβέβαιο μέλλον
Παρά τις ηχηρές δηλώσεις και τις κυρώσεις, η πραγματική μόχλευση της Ευρώπης επί του ιρανικού καθεστώτος παραμένει περιορισμένη, ιδιαίτερα μετά τη μονομερή αποχώρηση των ΗΠΑ από τη JCPOA και τα αμερικανικά στρατιωτικά πλήγματα που οδήγησαν την Τεχεράνη να διακόψει τη συνεργασία με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας. Ο επικεφαλής της IAEA, Ραφαέλ Γκρόσι, προειδοποίησε ότι η παρουσία υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου στο Ιράν, χωρίς επαρκή επιτήρηση, δημιουργεί μακροπρόθεσμο κίνδυνο.
Η επερχόμενη νέα γύρα συνομιλιών ΗΠΑ–Ιράν στη Γενεύη, με τη μεσολάβηση του Ομάν, θα αποτελέσει δοκιμασία για το κατά πόσο η διπλωματία μπορεί ακόμη να αποδώσει. Για την Ευρώπη, το δίλημμα παραμένει: πώς να στηρίξει ουσιαστικά την ιρανική κοινωνία και την προοπτική δημοκρατικής αλλαγής, χωρίς να συμπαρασυρθεί σε μια στρατιωτική περιπέτεια με απρόβλεπτες συνέπειες για την περιφερειακή ασφάλεια και την παγκόσμια οικονομία ενέργειας.
Σχόλιο 
: Η ΕΕ επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ηθική υποχρέωση στήριξης των Ιρανών διαδηλωτών και στον ρεαλισμό ενός περιορισμένου στρατηγικού βάρους στην περιοχή. Αν οι ΗΠΑ κινηθούν μονομερώς στρατιωτικά, η Ευρώπη κινδυνεύει να βρεθεί εκ νέου σε ρόλο θεατή που πληρώνει όμως βαρύ γεωπολιτικό και ενεργειακό τίμημα.
#Ιράν #Ευρώπη #Μόναχο #ΠυρηνικόΠρόγραμμα #Κυρώσεις
