Η Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου ξεκινά με μια παραδοχή που δεν χωράει σε ωραία λόγια: το κέντρο βάρους δεν είναι η «σταθερότητα», αλλά η καταστροφή. Και η καταστροφή, όπως τη βλέπουν πολλοί στην Ευρώπη, έχει πολιτικό πρόσωπο: την επιστροφή του Τραμπ και το ρήγμα στη διατλαντική σχέση.
Μόνο που εδώ υπάρχει ένα στρατηγικό πρόβλημα: η Ευρώπη έχει μάθει να επιβιώνει με ανακοινώσεις, όχι με αποφάσεις. Να βγάζει «καμπανάκια» και να πατάει «αναβολή». Τώρα που τα καμπανάκια χτυπάνε ασταμάτητα, η ήπειρος λέει επιτέλους ότι «ο κόσμος άλλαξε». Ναι. Αλλά ο κόσμος αλλάζει πιο γρήγορα απ’ όσο προλαβαίνουν οι θεσμοί να συμφωνήσουν σε μια κοινή γραμμή.
Η νέα πραγματικότητα: σκληρή, γρήγορη, απρόβλεπτη — και χωρίς δεδομένη στήριξη από την Ουάσινγκτον
Η νέα εποχή μοιάζει με «πολιτική των μεγάλων δυνάμεων»: κανόνες σκληροί, συμμαχίες ρευστές, εξαρτήσεις που γίνονται όπλο. Με απλά λόγια: ο κόσμος γύρισε στη γλώσσα της ισχύος, κι εμείς ακόμη συζητάμε αν η «στρατηγική αυτονομία» είναι σύνθημα ή υποχρέωση.
Και μέσα σε αυτή τη νέα καταιγίδα, η Ευρώπη προσπαθεί να κρατήσει την Ουκρανία όρθια, ενώ ταυτόχρονα αισθάνεται ότι η παραδοσιακή αμερικανική πλάτη δεν είναι πια αυτονόητη. Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι ολόκληρη η βάση του μεταπολεμικού ευρωπαϊκού μοντέλου.
Ηγεσία ως παράσταση: πολλά λόγια, λίγος μηχανισμός
Ακούγονται μεγάλα λόγια για «γενναία ηγεσία», ακόμη και για κοινή ευρωπαϊκή άμυνα σε βαθμό που να θυμίζει ενιαίο στρατό. Ακούγονται και τεράστια ποσά για το τι “πρέπει” να δαπανηθεί την επόμενη δεκαετία.
Το ερώτημα όμως δεν είναι πόσα θα ξοδέψεις. Είναι τι θα πάρεις. Γιατί αν το σχήμα είναι «ο καθένας μόνος του», τότε δεν φτιάχνεις ευρωπαϊκή άμυνα. Φτιάχνεις 27 διαφορετικές αγορές εξοπλισμών, 27 διαφορετικές προτεραιότητες, 27 διαφορετικές καθυστερήσεις — και στο τέλος μια κοινή φωτογραφία.
Και κάπου εδώ ακούστηκε και η πιο χρήσιμη, άβολη φράση: αρκετά με τα μοιρολόγια. Η Ευρώπη πρέπει να δράσει. Όχι να περιγράφει τη δράση.
Η πυρηνική «ομπρέλα» και το ευρωπαϊκό άγχος της ενηλικίωσης
Όταν κλονίζεται η εμπιστοσύνη στη διατλαντική στήριξη, ανοίγει το πιο νευρικό κεφάλαιο: ποιος εγγυάται τελικά την αποτροπή; Οι συζητήσεις για εναλλακτικές, και για τον ρόλο της γαλλικής αποτροπής, δείχνουν ένα πράγμα: η Ευρώπη δεν φοβάται μόνο τον έξω κόσμο. Φοβάται και το κόστος του να σταθεί στα πόδια της.
Η ειρωνεία είναι ότι η ήπειρος θέλει να μιλάει σαν δύναμη, αλλά να πληρώνει σαν να μην είναι. Θέλει να είναι «αυτόνομη», αλλά χωρίς την ευθύνη της αυτονομίας. Θέλει γεωπολιτικό βάρος, αλλά χωρίς γεωπολιτικό ρίσκο. Αυτά δεν γίνονται. Ή είσαι παίκτης ή είσαι πεδίο.
Και ο πολίτης; Εκτός ατζέντας, μέσα στον λογαριασμό
Το πιο ύπουλο σημείο είναι αυτό που δεν φωνάζει κανένα πάνελ: όσο η Ευρώπη μιλάει για «ασφάλεια» σαν να είναι συνέδριο, ο πολίτης τη ζει σαν ατομικό κόστος.
Άμυνα σημαίνει χρήματα που κάπου θα βρεθούν. Ενέργεια σημαίνει τιμές που δεν συγχωρούν. Εμπόριο και δασμοί σημαίνουν αυξήσεις στο ράφι. Στέγη σημαίνει ενοίκια που σε κάνουν να ζεις σε «κουτιά», με ασύρματο διαδίκτυο και μηδενικό χώρο για ζωή.
Και μετά απορούμε γιατί μεγαλώνει η δυσπιστία, γιατί ο θυμός γίνεται πολιτική συμπεριφορά, γιατί ο λαϊκισμός βρίσκει ακροατήριο. Όταν ο πολίτης νιώθει ότι πληρώνει τα πάντα μόνος του, δεν τον σώζει καμία ωραία φράση για «ευρωπαϊκές αξίες». Θέλει αποτέλεσμα.
Αλλιώς, θα μείνουμε στο ίδιο μοντέλο: αναφορές για «ανταγωνιστικότητα» και πολίτες σε διαμερίσματα-κουτιά με ασύρματο διαδίκτυο, να σηκώνουν μόνοι τους το κόστος ζωής — μέχρι να γίνει ξεκάθαρο ότι η κοινωνία δεν είναι σύστημα δεικτών.
Τι σημαίνει «ασφάλεια» σήμερα για την Ευρώπη
Ασφάλεια δεν είναι μόνο σύνορα και όπλα. Είναι:
-
να μπορείς να παίρνεις αποφάσεις γρήγορα,
-
να χτίζεις κοινές δυνατότητες αντί για εθνικά κομμάτια,
-
να έχεις κοινωνική συνοχή ώστε να αντέχεις τις κρίσεις χωρίς να σπας,
-
να μετατρέπεις τη δαπάνη σε πραγματική ικανότητα και όχι σε χαρτιά.
Αν το Μόναχο είναι καθρέφτης, τότε ο καθρέφτης δείχνει μια Ευρώπη που καταλαβαίνει τον κίνδυνο, αλλά ακόμη λειτουργεί με ρυθμούς αναβολής. Και στον κόσμο της ισχύος, η αναβολή δεν είναι ουδετερότητα. Είναι αδυναμία.
Σχόλιο SBC: Η Ευρώπη δεν κινδυνεύει μόνο από απειλές εκτός. Κινδυνεύει και από την εσωτερική της αδράνεια. Η ασφάλεια χωρίς κοινωνική αντοχή είναι σύνθημα. Και τα συνθήματα δεν σταματούν κρίσεις.
