Η εκπνοή της συνθήκης New START αφήνει για πρώτη φορά μετά από μισό αιώνα τα στρατηγικά πυρηνικά οπλοστάσια ΗΠΑ και Ρωσίας χωρίς δεσμευτικά όρια. Ο κίνδυνος νέας κούρσας εξοπλισμών, με συμμετοχή Κίνας και πιθανή διάδοση σε περιφερειακές δυνάμεις, επανέρχεται στο επίκεντρο της διεθνούς ασφάλειας.
Με την οριστική λήξη της συνθήκης New START, το τελευταίο εναπομείναν δίχτυ ασφαλείας στον έλεγχο των στρατηγικών πυρηνικών όπλων ΗΠΑ και Ρωσίας, το διεθνές σύστημα εισέρχεται σε μια περίοδο πρωτοφανούς αβεβαιότητας. Για πρώτη φορά μετά τις αρχές της δεκαετίας του ’70, δεν υφίσταται κανένα νομικά δεσμευτικό όριο στα πυρηνικά οπλοστάσια των δύο μεγαλύτερων πυρηνικών δυνάμεων.
Κατάρρευση του μεταψυχροπολεμικού πλαισίου ελέγχου
Η αποδόμηση του πλέγματος ελέγχου πυρηνικών εξοπλισμών δεν ξεκίνησε σήμερα. Το 2002 οι ΗΠΑ αποχώρησαν μονομερώς από την Αντιβαλλιστική Συνθήκη (ABM) του 1972, ανοίγοντας τον δρόμο για την ανάπτυξη αντιπυραυλικής ασπίδας στην ανατολική Ευρώπη με πρόσχημα τον «ιρανικό κίνδυνο». Ακολούθησε το 2019 η αποχώρηση από τη Συνθήκη για τις Πυρηνικές Δυνάμεις Μέσου Βεληνεκούς (INF), που είχε υπογραφεί το 1987 από Ρόναλντ Ρίγκαν και Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, έπειτα από αμερικανικές καταγγελίες περί ρωσικών παραβιάσεων.
Η New START, επικαιροποίηση της αρχικής START του 1991, υπογράφηκε το 2010 επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα και έθετε αυστηρά αριθμητικά όρια σε αναπτυγμένες κεφαλές και φορείς εκτόξευσης. Ο Ντόναλντ Τραμπ την αντιμετώπιζε εξαρχής ως «κακή συμφωνία» και δεν αξιοποίησε τη ρωσική πρόταση για αυτόματη παράταση ενός έτους, με αποτέλεσμα το σημερινό νομικό κενό. Η Ρωσία είχε ήδη από το 2023 αναστείλει τη συμμετοχή της, δηλώνοντας πάντως ότι θα σεβαστεί μονομερώς τους ποσοτικούς περιορισμούς.
ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα: νέα τριγωνική πυρηνική ισορροπία
Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες χαρακτήρισε τη λήξη της New START «σοβαρή στιγμή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια», υπογραμμίζοντας ότι ο κίνδυνος χρήσης πυρηνικού όπλου είναι σήμερα «ο υψηλότερος εδώ και δεκαετίες». Η Ουάσιγκτον, στο κλίμα ενός νέου Ψυχρού Πολέμου, αρνείται να εγκαταλείψει τη φιλοδοξία διατήρησης δυνατοτήτων πρώτου πλήγματος, ενώ κινήσεις μέσα στην «ομίχλη» του πολέμου στην Ουκρανία –όπως επιθέσεις σε ρωσικά ραντάρ έγκαιρης προειδοποίησης– τροφοδοτούν ρωσικές ανησυχίες.
Η Μόσχα, από την πλευρά της, έχει χαλαρώσει το πυρηνικό της δόγμα ώστε να καλύπτει και «μαζική απειλή» από μη πυρηνικό κράτος, εφόσον αυτό υποστηρίζεται από πυρηνική δύναμη. Την εικόνα περιπλέκει περαιτέρω η άνοδος της Κίνας: οι ΗΠΑ απαιτούν την ένταξή της σε ένα νέο σχήμα ελέγχου, επικαλούμενες το ταχέως διευρυνόμενο κινεζικό οπλοστάσιο.
Το συνολικό απόθεμα πυρηνικών κεφαλών έχει μειωθεί δραστικά –από περίπου 70.000 το 1986 σε 12.000 το 2025–, όμως η ποιοτική αναβάθμιση των συστημάτων από ΗΠΑ και Ρωσία είναι σε πλήρη εξέλιξη. Η Κίνα, με τουλάχιστον 600 κεφαλές στις αρχές του 2025, παραμένει ποσοτικά πίσω, αλλά σύμφωνα με το SIPRI προσθέτει περίπου 100 νέες κεφαλές ετησίως από το 2023. Το Πεκίνο δηλώνει ότι διατηρεί τις δυνατότητές του «στο ελάχιστο απαιτούμενο επίπεδο» και επιμένει στη γραμμή μη πρώτης χρήσης και μη απειλής κατά μη πυρηνικών κρατών.
Κίνδυνος διάδοσης και περιφερειακές κούρσες εξοπλισμών
Πέρα από τον ανταγωνισμό των μεγάλων, ο ορίζοντας σκοτεινιάζει από τα σενάρια διάδοσης. Αναλυτές δεν αποκλείουν μια παράλληλη κούρσα μεταξύ Ε.Ε. και Ρωσίας, με πιθανή μεταφορά τεχνολογίας από τις ΗΠΑ σε ευρωπαίους και ασιατικούς συμμάχους. Ιαπωνία και Νότια Κορέα θα μπορούσαν να επικαλεστούν την απειλή από Κίνα και Βόρεια Κορέα, ενώ Σαουδική Αραβία και Τουρκία ενδέχεται να κινηθούν επικαλούμενες το ισραηλινό οπλοστάσιο, με πιθανή τεχνική στήριξη από το Πακιστάν.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι πρόσφατες συνομιλίες ΗΠΑ–Ρωσίας στο Άμπου Ντάμπι για το ουκρανικό προσέφεραν μια περιορισμένη νότα αποκλιμάκωσης: οι δύο πλευρές δεσμεύθηκαν να υιοθετήσουν «υπεύθυνες θέσεις» και να εργαστούν για επανέναρξη διαλόγου, με μοναδικό απτό αποτέλεσμα μέχρι στιγμής μια ανταλλαγή αιχμαλώτων. Ωστόσο, χωρίς νέο θεσμικό πλαίσιο ελέγχου, ο πειρασμός για αναθεώρηση πυρηνικών δογμάτων και επέκταση οπλοστασίων παραμένει ισχυρός.
Σχόλιο 
: Η λήξη της New START δεν είναι απλώς τεχνική λεπτομέρεια ελέγχου εξοπλισμών, αλλά σημείο καμπής: οι πυρηνικές δυνάμεις αποκτούν ξανά πλήρη ελευθερία κινήσεων σε μια εποχή γεωπολιτικής ρευστότητας, με την Κίνα να αναδύεται ως τρίτος πόλος και περιφερειακές δυνάμεις να ζυγίζουν το κόστος και το όφελος της πυρηνικοποίησης. Χωρίς γρήγορη επιστροφή σε δεσμευτικές συμφωνίες, ο κίνδυνος λανθασμένου υπολογισμού ή ατυχήματος αυξάνεται δραματικά, με ανυπολόγιστες συνέπειες για την παγκόσμια ασφάλεια και την οικονομική σταθερότητα.
#πυρηνικά #NewSTART #ΗΠΑ #Ρωσία #Κίνα #διεθνής_ασφάλεια
