Η νέα ανάφλεξη στον Περσικό Κόλπο απειλεί να εκτοξεύσει ξανά το κόστος παραγωγής τροφίμων. Όμως οι βαθύτερες αιτίες της ακρίβειας είναι διαρθρωτικές και πολύ πέρα από τον πόλεμο.
Η συζήτηση για τις τιμές των τροφίμων επανέρχεται δυναμικά μετά την κλιμάκωση της έντασης στον Περσικό Κόλπο. Παρότι οι χώρες της περιοχής δεν παράγουν σιτηρά ή καλαμπόκι, ελέγχουν κρίσιμες ποσότητες λιπασμάτων, θεμέλιο της σύγχρονης γεωργίας. Η άνοδος του ενεργειακού κόστους –και ειδικά του φυσικού αερίου και του πετρελαίου– διαχέεται σε όλο το μήκος της αλυσίδας αξίας, από το χωράφι έως το ράφι.
Η γεωργία ως «μηχανή» κατανάλωσης ενέργειας
Η σύγχρονη αγροτική παραγωγή λειτουργεί ουσιαστικά ως μηχανισμός μετατροπής ενέργειας σε τρόφιμα. Τα χημικά λιπάσματα ενσωματώνουν μεγάλες ποσότητες ενέργειας φυσικού αερίου, τα γεωργικά μηχανήματα καίνε ντίζελ, ενώ τα φυτοφάρμακα είναι προϊόντα ιδιαίτερα ενεργοβόρας χημικής βιομηχανίας. Στη συνέχεια, η μεταποίηση, η ψύξη και η παγκόσμια διακίνηση των προϊόντων απαιτούν επιπλέον καύσιμα και ηλεκτρική ενέργεια.
Την ίδια στιγμή, οι αγροτικές εκμεταλλεύσεις διεθνώς λειτουργούν με οριακή ή και αρνητική κερδοφορία, ενώ χρειάζονται διαρκείς επενδύσεις σε εξοπλισμό, τεχνολογία και υποδομές. Αυτό σημαίνει ότι, για να παραμείνει βιώσιμη η παραγωγή, οι τιμές στο χωράφι αργά ή γρήγορα θα πρέπει να κινηθούν υψηλότερα, ανεξάρτητα από τις διακυμάνσεις στα χρηματιστήρια εμπορευμάτων.
Υπερπλήρεις αποθήκες, αλλά ασθενής κερδοφορία
Παρά τον πόλεμο, οι φυσικές αγορές σίτου, καλαμποκιού, σόγιας και φυτικών ελαίων είναι σήμερα υπερπλήρεις. Αυτό έχει αποτρέψει μέχρι στιγμής μια νέα εκρηκτική άνοδο των διεθνών τιμών, σε αντίθεση με το πετρέλαιο που εκτινάχθηκε με την έναρξη των εχθροπραξιών. Ωστόσο, οι χαμηλές τιμές υπονομεύουν τη βιωσιμότητα βασικών παραγωγικών πόλων.
Στις ΗΠΑ, η κατάρρευση των τιμών σόγιας λόγω μείωσης των εξαγωγών προς την Κίνα οδήγησε την κυβέρνηση Τραμπ σε πακέτο στήριξης ύψους 12 δισ. δολαρίων για τους αγρότες. Στη Ρωσία, πολλές εκμεταλλεύσεις κοντά στο μεγάλο λιμάνι του Νοβοροσίσκ εγκαταλείπουν τα σιτηρά λόγω χαμηλών περιθωρίων κέρδους και στρέφονται σε ελαιούχους σπόρους, με κίνδυνο μελλοντικών ελλείψεων. Αντίστοιχες πιέσεις βιώνουν ο Καναδάς και οι χώρες της Λατινικής Αμερικής, που εξαρτώνται έντονα από εισαγόμενα λιπάσματα από Ομάν και Κατάρ.
Δημογραφική κρίση στην κτηνοτροφία και κίνδυνοι στα φρέσκα προϊόντα
Πέρα από τα οικονομικά μεγέθη, διαμορφώνεται και μια δομική κοινωνική κρίση στην κτηνοτροφία. Οι νέοι, ιδιαίτερα στην ΕΕ, αποφεύγουν το επάγγελμα, με αποτέλεσμα η παγκόσμια προσφορά φρέσκου κρέατος να συρρικνώνεται. Στην Αργεντινή, παραδοσιακή δύναμη βοοειδών, το πρώτο δίμηνο της χρονιάς οδηγήθηκε στα σφαγεία ο μικρότερος αριθμός ζώων των τελευταίων 47 ετών, γεγονός που σπρώχνει τις τιμές προς τα πάνω.
Στα φρούτα και λαχανικά, η παραγωγή συγκεντροποιείται σε λίγες μεγάλες επιχειρήσεις με σύνθετα, πανάκριβα logistics ψυχρής αλυσίδας. Το απαιτούμενο κεφάλαιο κίνησης είναι τεράστιο, ενώ η παραγωγή εκτίθεται σε ολοένα πιο ακραία και απρόβλεπτα καιρικά φαινόμενα. Ο περσινός παγετός κατέστρεψε σχεδόν ολοσχερώς τα κεράσια στην Ελλάδα και τα βερίκοκα στην Τουρκία, που αντιστοιχούν στο 40% της παγκόσμιας παραγωγής, στεγνώνοντας την αγορά ακόμη και από αποξηραμένα προϊόντα.
Από το χωράφι στο ράφι: ενδιάμεσοι και «κολλημένες» τιμές
Η πρωτογενής παραγωγή λειτουργεί πια στα όριά της, με συνέπεια πληθωριστικές πιέσεις, εγκατάλειψη του επαγγέλματος του αγρότη και ερήμωση της υπαίθρου. Η αύξηση των τιμών στο χωράφι είναι αναπόφευκτη προϋπόθεση για να συνεχίσει ο κλάδος να τροφοδοτεί τις αγορές. Πάνω σε αυτήν προστίθενται οι αυξήσεις σε ουρία, λιπάσματα, καύσιμα και ενέργεια.
Από εκεί και πέρα, κάθε κρίκος της αλυσίδας –μεταποίηση, διακίνηση, λιανεμπόριο, εστίαση– προσθέτει το δικό του περιθώριο. Η πρόσφατη εμπειρία δείχνει ότι πολλές ανατιμήσεις που δικαιολογήθηκαν με τον πόλεμο στην Ουκρανία και την άνοδο της πρώτης ύλης, δεν υποχώρησαν όταν οι διεθνείς τιμές έπεσαν. Χαρακτηριστικά, καφές και σοκολάτα παραμένουν ακριβότερα στα ράφια, παρότι οι τιμές καφέ και κακάο στις διεθνείς αγορές αποκλιμακώνονται εδώ και μήνες.
Στις νέες αυξημένες τιμές των τροφίμων, λοιπόν, ο πόλεμος είναι μόνο ένας από τους συντελεστές. Η χαμηλή κερδοφορία στην πρωτογενή παραγωγή, η ενεργειακή εξάρτηση, η κλιματική αστάθεια, η δημογραφική κρίση στην κτηνοτροφία και η συμπεριφορά της αλυσίδας διανομής προδιαγράφουν ένα περιβάλλον όπου η ακρίβεια στα τρόφιμα δύσκολα θα είναι παροδική.
Σχόλιο 
: Η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται εύκολα στον «πόλεμο» και τους «κερδοσκόπους», όμως το άρθρο φωτίζει μια πολύ πιο ανησυχητική πραγματικότητα: το επιχειρηματικό μοντέλο της παγκόσμιας αγροδιατροφής τρίζει στα θεμέλια. Αν δεν ενισχυθεί ουσιαστικά η κερδοφορία και η ανθεκτικότητα της πρωτογενούς παραγωγής –με στοχευμένες πολιτικές και έλεγχο της αλυσίδας αξίας– η ακρίβεια στα τρόφιμα θα παγιωθεί ως μόνιμο χαρακτηριστικό, με βαρύ κοινωνικό κόστος και για χώρες όπως η Ελλάδα που εξαρτώνται έντονα από εισαγόμενα προϊόντα και εισροές.
#ακρίβεια #τρόφιμα #αγροδιατροφή #αγρότες #ενέργεια
