Η ιδέα των άμεσων ελέγχων τιμών επανέρχεται διεθνώς, καθώς η ακρίβεια απειλεί την κοινωνική συνοχή και την πολιτική σταθερότητα. Παραδείγματα από Μεξικό και Ισπανία δείχνουν ότι οι ψηφοφόροι επιβραβεύουν τις κυβερνήσεις που παρεμβαίνουν επιθετικά στο κόστος ζωής.
Για δεκαετίες, μετά την κατάρρευση των σχεδιασμένων οικονομιών, η παγκόσμια ορθοδοξία ήταν σαφής: τις τιμές τις ορίζει η αγορά, όχι το κράτος. Η σκέψη ότι οι κυβερνήσεις θα επέστρεφαν σε άμεσους ελέγχους τιμών θεωρούνταν αναχρονιστική, σχεδόν «σοβιετική». Ωστόσο, η επίμονη κρίση κόστους ζωής και οι επαναλαμβανόμενοι πληθωριστικοί κραδασμοί ανατρέπουν βεβαιότητες μίας ολόκληρης γενιάς.
Μεξικό και Ισπανία: πολιτικά κέρδη από σκληρές παρεμβάσεις
Στο Μεξικό, ο αριστερός πρόεδρος Αντρές Μανουέλ Λόπες Ομπραδόρ και η διάδοχός του Κλαούντια Σέινμπαουμ επέλεξαν κατά μέτωπο σύγκρουση με την αγορά. Η κυβέρνησή τους έθεσε ανώτατο συνολικό τίμημα σε ένα «καλάθι» περίπου δύο δεκάδων βασικών αγαθών – από κοτόπουλο και ρύζι μέχρι χαρτί υγείας. Η πολιτική συνοδεύτηκε από εβδομαδιαίες τηλεοπτικές συνεντεύξεις Τύπου, όπου ονοματίζονται και επιβραβεύονται ή «στοχοποιούνται» εταιρείες ανάλογα με το αν συμμορφώνονται.
Η πίεση είναι ωμή, αλλά αποτελεσματική: το κυβερνών κόμμα Μορένα αύξησε το ποσοστό του από 55% σε 61% στις προεδρικές εκλογές του 2024. Το μήνυμα προς άλλες κυβερνήσεις είναι σαφές: οι ψηφοφόροι ανταμείβουν όσους αναλαμβάνουν ρίσκο για να συγκρατήσουν το κόστος ζωής.
Στην Ισπανία, ο κεντροαριστερός Πέδρο Σάντσεθ υιοθέτησε ένα διαφορετικό αλλά εξίσου παρεμβατικό μείγμα. Κατά την προηγούμενη φάση της κρίσης, επέβαλε πλαφόν στην ενέργεια, έκανε προσωρινά δωρεάν πολλές σιδηροδρομικές μετακινήσεις και δημιούργησε το «Παρατηρητήριο Περιθωρίων Κέρδους» για να αποθαρρύνει την αισχροκέρδεια. Μετά τον πόλεμο με το Ιράν, προχώρησε και σε πανεθνικό πάγωμα ενοικίων.
Αποτέλεσμα; Ο Σάντσεθ παραμένει στην εξουσία επί οκτώ χρόνια και έχει κερδίσει τρεις διαδοχικές εκλογικές αναμετρήσεις – επίδοση που πολλοί Ευρωπαίοι κεντροαριστεροί ηγέτες θα ζήλευαν.
Η βρετανική συζήτηση και το αδιέξοδο του μοντέλου ιδιωτικοποιήσεων
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η συζήτηση για τους ελέγχους τιμών αναζωπυρώνεται. Παρά την παραδοσιακή προσήλωση στις αγορές, ακόμη και οι Συντηρητικοί είχαν υιοθετήσει πλαφόν στην ενέργεια, μέτρο που προηγουμένως χαρακτήριζαν «μαρξιστικό». Σήμερα, με νέο κύμα πληθωρισμού να διαφαίνεται, οι πιέσεις για πιο επιθετικές παρεμβάσεις εντείνονται.
Ο επικεφαλής των Πρασίνων, Ζακ Πολάνσκι, μιλά για «rip-off Britain» και ζητά πάγωμα ενοικίων στα πρότυπα της Ισπανίας, αλλά και «επανεκκίνηση» τιμών σε βασικά αγαθά. Στο ίδιο μήκος κύματος, ο δήμαρχος του Μάντσεστερ Άντι Μπέρναμ αποδίδει την κρίση κόστους ζωής στην απορρύθμιση και τις ιδιωτικοποιήσεις της Θάτσερ, ζητώντας ισχυρότερο ρόλο του κράτους για να μειωθούν οι τιμές.
Τα επιχειρήματά του ενισχύονται από τα δεδομένα: μελέτη του think tank Common Wealth υπολόγισε ότι από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, περίπου 200 δισ. λίρες έχουν μεταφερθεί από τις ιδιωτικοποιημένες κοινωφελείς επιχειρήσεις σε μετόχους, ξένους ιδιοκτήτες και private equity. Την ίδια ώρα, οι πολίτες αντιμετωπίζουν αυξανόμενους λογαριασμούς και συχνά υποβαθμισμένες υπηρεσίες.
Από την ιδεολογία στην πολιτική επιβίωση
Παρά τα παραπάνω, η κυβέρνηση Στάρμερ εμφανίζεται διστακτική, προτιμώντας περιορισμένα μέτρα και αυστηρή ρητορική προς τις εταιρείες, αντί για συστημικές αλλαγές. Ωστόσο, αν ο πληθωρισμός επιταχυνθεί και οι κοινωνικές εντάσεις οξυνθούν, ένας διάδοχος ηγέτης των Εργατικών ίσως βρεθεί αναγκασμένος να στραφεί σε ευρύτερους ελέγχους τιμών και ακόμη και σε επανακρατικοποιήσεις, επιλογές που ήδη στηρίζονται από την πλειοψηφία των Βρετανών ψηφοφόρων.
Το δίλημμα δεν είναι πλέον ιδεολογικό, αλλά υπαρξιακό για τις κυβερνήσεις: είτε αναλαμβάνουν τον πολιτικό κίνδυνο να συγκρουστούν με ισχυρά επιχειρηματικά συμφέροντα, είτε ρισκάρουν να σαρωθούν από την οργή των πολιτών που δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα. Οι έλεγχοι τιμών μπορεί να είναι οικονομικά ατελείς, αλλά σε περιόδους ακραίας ακρίβειας αποδεικνύονται πολιτικά ακαταμάχητοι.
Σχόλιο 
: Η διεθνής στροφή σε άμεσες παρεμβάσεις τιμών αποτελεί προειδοποίηση και για χώρες όπως η Ελλάδα: όταν η αγορά αποτυγχάνει διαρκώς να εξασφαλίσει προσιτή στέγη, ενέργεια και τρόφιμα, η πίεση για πιο «βαριά» εργαλεία πολιτικής – από πλαφόν μέχρι στοχευμένες κρατικοποιήσεις – γίνεται τελικά πολιτικά αναπόφευκτη, όσο κι αν συγκρούεται με την κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη αφήγηση.
#πληθωρισμός #έλεγχοιΤιμών #κόστοςΖωής #οικονομικήΠολιτική
