Η εκτίναξη των τιμών πετρελαίου σηματοδοτεί μια τεράστια αναδιανομή πλούτου υπέρ της παγκόσμιας ελίτ. Νέα έρευνα δείχνει ποιοι κερδίζουν και ποια εργαλεία έχουν οι κυβερνήσεις για να περιορίσουν τα υπερκέρδη.
Η νέα ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή, με τον πόλεμο ΗΠΑ–Ισραήλ κατά του Ιράν και τον στραγγαλισμό της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, επαναφέρει με οξύτητα το ερώτημα: ποιος πραγματικά κερδίζει από κάθε πετρελαϊκό σοκ. Με το Brent να έχει ήδη ξεπεράσει τα 100 δολάρια το βαρέλι, οι κυβερνήσεις ανησυχούν για πληθωρισμό, ύφεση και κοινωνικές πιέσεις. Εκείνο που δεν συζητούν επαρκώς είναι η σιωπηρή, αλλά τεράστια, μεταφορά πλούτου από τα νοικοκυριά προς μια μικρή κορυφή του παγκόσμιου πλούτου μέσω των υπερκερδών ορυκτών καυσίμων.
Η εμπειρία του 2022: πώς μοιράστηκαν τα υπερκέρδη
Η ενεργειακή κρίση του 2022, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, λειτουργεί ως πρότυπο για ό,τι έρχεται. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Energy Research & Social Science, τα καθαρά κέρδη των εισηγμένων πετρελαϊκών και εταιρειών φυσικού αερίου έφτασαν παγκοσμίως τα 916 δισ. δολάρια – πάνω από τριπλάσια σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια. Μόνο οι εταιρείες με έδρα τις ΗΠΑ αποκόμισαν 281 δισ. δολάρια, ποσό που ξεπέρασε τις συνολικές αμερικανικές επενδύσεις στην οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα το ίδιο έτος.
Το καινοτόμο στοιχείο της έρευνας δεν είναι το μέγεθος των υπερκερδών, αλλά η ανάλυση ιδιοκτησίας πίσω από αυτά. Μέσω δικτύου 252.433 κόμβων – από εισηγμένες εταιρείες και private equity έως συνταξιοδοτικά ταμεία και family offices – χαρτογραφήθηκαν οι τελικοί δικαιούχοι. Το αποτέλεσμα είναι αποκαλυπτικό: στις ΗΠΑ, το 50% των κερδών από τα ορυκτά καύσιμα κατέληξε στο πλουσιότερο 1% του πληθυσμού, ενώ το φτωχότερο 50% των νοικοκυριών έλαβε μόλις 1%.
Η ανισότητα εντείνεται και σε φυλετικό και εκπαιδευτικό επίπεδο. Λευκά νοικοκυριά, που αποτελούν το 64% του πληθυσμού, καρπώθηκαν το 87% των κερδών. Μαύρα νοικοκυριά (14% του πληθυσμού) έλαβαν 3% και ισπανόφωνα (10%) μόλις 1%. Οι απόφοιτοι πανεπιστημίου, αν και 38% των νοικοκυριών, διεκδίκησαν το 79% των κερδών.
Αόρατη αναδιανομή και πληθωριστική ανισότητα
Κάθε πετρελαϊκό σοκ δημιουργεί μια «κρυφή» αναδιανομή εισοδήματος. Τα χαμηλότερα εισοδήματα δαπανούν μεγαλύτερο ποσοστό του προϋπολογισμού τους σε ενέργεια και καύσιμα – στις ΗΠΑ περίπου 3,3% για βενζίνη, έναντι 2,1% για το ανώτερο 20%. Άρα πλήττονται δυσανάλογα από τις αυξήσεις τιμών. Ταυτόχρονα, τα υπερκέρδη που γεννούν αυτές οι αυξήσεις ρέουν σχεδόν αποκλειστικά προς την κορυφή της κατανομής πλούτου.
Για το ανώτερο 0,1% των κατόχων πλούτου, τα επιπλέον κέρδη από ορυκτά καύσιμα το 2022 αντιστάθμισαν σχεδόν πλήρως το κόστος του πληθωρισμού. Για το φτωχότερο 50%, η «αποζημίωση» αντιστοιχούσε σε 0,05% του διαθέσιμου εισοδήματος – πρακτικά μηδενική. Έτσι, όχι μόνο οι φτωχότεροι υφίστανται μεγαλύτερο πλήγμα από τον πληθωρισμό, αλλά οι πλουσιότεροι προστατεύονται από τον ίδιο μηχανισμό που απομυζά τους υπόλοιπους.
Κίνδυνος για την κλιματική πολιτική και προτεινόμενα εργαλεία
Τα ρεκόρ κερδών του 2022 «αποκατέστησαν» τη βιομηχανία ορυκτών καυσίμων, ενισχύοντας τις επενδύσεις σε νέα κοιτάσματα, αποδυναμώνοντας δεσμεύσεις για ενεργειακή μετάβαση και αποσπώντας κεφάλαια από τις ανανεώσιμες πηγές. Ήδη, πριν το νέο σοκ, ευρωπαϊκές κυβερνήσεις χαλάρωναν την κλιματική πολιτική. Μια νέα εκτόξευση τιμών απειλεί να παγιώσει την εξάρτηση από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο.
Η προτεινόμενη απάντηση των ερευνητών είναι καθαρή: μόνιμος φόρος υπερκερδών στα ορυκτά καύσιμα, ορισμένος ως απόδοση πάνω από ένα συγκεκριμένο όριο. Τα έσοδα θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν μέτρα προστασίας των νοικοκυριών – όπως το γερμανικό «φρένο» στις τιμές φυσικού αερίου το 2022 – αλλά και την επιτάχυνση της πράσινης μετάβασης, μειώνοντας μελλοντικά την ευαλωτότητα σε σοκ τιμών.
Μόνο από τη φορολόγηση των επιπλέον κερδών των αμερικανικών εταιρειών το 2022, υπολογίζεται ότι θα μπορούσαν να εισρεύσουν 225 δισ. δολάρια στα δημόσια ταμεία. Σε παγκόσμιο επίπεδο, περίπου 280 δισ. δολάρια υπερκερδών κατέληξαν σε ιδιωτικές – όχι κρατικές – εταιρείες. Η ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο επέβαλαν προσωρινούς φόρους υπερκερδών, αλλά οι ευρωπαϊκοί μηχανισμοί έληξαν, ενώ στις ΗΠΑ η σχετική συζήτηση δεν οδήγησε σε πράξη.
Ένα δεύτερο εργαλείο είναι η επιβολή ανώτατων τιμών χονδρικής στο πετρέλαιο και το φυσικό αέριο μέσω πολυμερούς συμφωνίας, κατά το πρότυπο του πλαφόν στο ρωσικό πετρέλαιο. Αυτό θα μπορούσε να περιορίσει τις προσδοκίες κερδοσκοπίας και να συγκρατήσει την πληθωριστική δυναμική, χωρίς να επιβαρύνει υπέρμετρα τους δημόσιους προϋπολογισμούς.
Καθώς οι τιμές του πετρελαίου απειλούν να ξεπεράσουν ξανά τα 120 δολάρια το βαρέλι, το δίλημμα για τις κυβερνήσεις –ιδίως στην Ευρώπη– είναι αν θα αφήσουν να επαναληφθεί ο ίδιος κύκλος υπερκερδών, πληθωρισμού και κοινωνικής φθοράς ή αν θα αξιοποιήσουν τα διαθέσιμα εργαλεία για να ανακόψουν την κερδοσκοπία και να προστατεύσουν τα νοικοκυριά.
Σχόλιο 
: Η συζήτηση για τα υπερκέρδη δεν είναι ιδεολογική πολυτέλεια, αλλά κεντρικό ζήτημα μακροοικονομικής σταθερότητας και κοινωνικής συνοχής. Χωρίς μόνιμους, προβλέψιμους μηχανισμούς φορολόγησης και οριοθέτησης των υπερκερδών, κάθε γεωπολιτικό σοκ θα μεταφράζεται σε μια ακόμα μεταφορά πλούτου προς την κορυφή, υπονομεύοντας τόσο την ενεργειακή μετάβαση όσο και τη δημοκρατική νομιμοποίηση των αναγκαίων πολιτικών λιτότητας και αυστηρής νομισματικής στάσης.
#πετρέλαιο #ενέργεια #υπερκέρδη #πληθωρισμός #Ευρώπη #ΗΠΑ #Ιράν #κλιματική_κρίση
