Ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν εκτοξεύει τις τιμές καυσίμων και αποκαλύπτει τις δομικές αδυναμίες της ενεργειακής ασφάλειας στην Αφρική. Οι κυβερνήσεις κινούνται αργά, ενώ ο κίνδυνος κοινωνικής και οικονομικής αποσταθεροποίησης αυξάνεται.
Ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν έχει μετατραπεί σε επιταχυντή μιας ήδη εύθραυστης ενεργειακής πραγματικότητας στην Αφρική. Από την Ανατολική έως τη Νότια Αφρική, οι ελλείψεις καυσίμων και οι απότομες ανατιμήσεις στην αντλία φέρνουν στο φως τη χρόνια εξάρτηση της ηπείρου από εισαγόμενα καύσιμα και υποβαθμισμένες υποδομές διύλισης.
Ανατολική Αφρική: Ελλείψεις, δελτίο και προτεραιότητα στο κράτος
Στην Κένυα, πρατήρια αναφέρουν ελλείψεις της τάξης του 20%, με τους προμηθευτές να αποδίδουν μεγάλο μέρος του φαινομένου στον πανικό των καταναλωτών. Η χώρα διατηρεί αποθέματα που επαρκούν μόλις για δύο έως τρεις εβδομάδες, γεγονός που την καθιστά εξαιρετικά ευάλωτη σε διαταραχές εφοδιασμού από τη Μέση Ανατολή.
Στην Τανζανία, οι πολίτες βρίσκονται αντιμέτωποι με αυξήσεις άνω του 30% στις αντλίες – επίπεδα που είχαν να δουν από το 2022, με την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Τα υφιστάμενα αποθέματα επαρκούν περίπου για έναν μήνα, προαναγγέλλοντας νέο γύρο αυξήσεων εάν η σύρραξη στη Μέση Ανατολή παραταθεί.
Η Αιθιοπία ήδη προχώρησε σε διοικητική διαχείριση της σπάνιας πλέον ενέργειας: το κράτος δίνει προτεραιότητα στην τροφοδοσία δημοσίων έργων και μεγάλων βιομηχανιών, ενώ στην ταραγμένη περιοχή του Τιγκράι έχουν διακοπεί πλήρως οι παραδόσεις καυσίμων, σε ένα σκηνικό που αναζωπυρώνει φόβους για νέα εσωτερική σύγκρουση.
Παράδοξο αφθονίας: Πετρέλαιο υπάρχει, διυλιστήρια όχι
Το παράδειγμα του Νότιου Σουδάν είναι χαρακτηριστικό. Παρά τα πλούσια αποθέματα πετρελαίου, η χώρα διαθέτει ελάχιστη διυλιστική ικανότητα. Το περιορισμένο προϊόν που παράγεται κατευθύνεται σχεδόν αποκλειστικά στην παραγωγή μιας ασταθούς ηλεκτρικής ενέργειας, με την πρόσβαση στο ρεύμα να παραμένει προνόμιο μειοψηφίας.
Η ειδική εμπειρογνώμονας του ΟΗΕ για το χρέος και τα ανθρώπινα δικαιώματα, Ατίγια Γουάρις, υπενθυμίζει ότι μόνο περίπου το 40% του πληθυσμού στην Αφρική έχει πρόσβαση στο δίκτυο ηλεκτρισμού. Τυχόν περαιτέρω περιορισμοί στην τροφοδοσία πετρελαίου απειλούν να μετατραπούν σε κρίση ηλεκτρικής ενέργειας, με εργοστάσια να σταματούν και βασικές υπηρεσίες να τίθενται σε κίνδυνο.
Το μεγαλύτερο παραγωγό πετρελαίου της ηπείρου, η Νιγηρία, προσπαθεί να ενισχύσει τη διύλιση τόσο στα απαξιωμένα κρατικά διυλιστήρια όσο και στο ιδιωτικό συγκρότημα Dangote κοντά στο Λάγος. Ωστόσο, η χώρα συνεχίζει να εξάγει αργό και να εισάγει προϊόντα διύλισης, πληρώνοντας ακριβά την έλλειψη σύγχρονης βιομηχανικής βάσης.
Χρέος, «πετρέλαιο έναντι δανείων» και περιορισμένα περιθώρια πολιτικής
Η Γουάρις επισημαίνει ότι πολλές αφρικανικές χώρες είναι παγιδευμένες σε συμφωνίες «πετρέλαιο έναντι χρέους» με διεθνείς θεσμούς και διμερείς πιστωτές. «Ακόμη κι αν έχεις πετρέλαιο, δεν μπορείς να το χρησιμοποιήσεις για τη χώρα σου· πηγαίνει κατευθείαν στην εξυπηρέτηση του χρέους», τονίζει. Αυτό περιορίζει δραματικά τη δυνατότητα των κυβερνήσεων να κατευθύνουν τους ενεργειακούς πόρους στην εσωτερική αγορά, ακριβώς τη στιγμή που οι κοινωνικές πιέσεις κορυφώνονται.
Η ίδια καλεί τις αφρικανικές κυβερνήσεις να κινηθούν ταχέως με ελέγχους τιμών και έκτακτα μέτρα διαχείρισης ζήτησης, σημειώνοντας ότι σε άλλες περιοχές του κόσμου εφαρμόζονται ήδη περιορισμοί μετακινήσεων, τηλεργασία και κλείσιμο δημόσιων χώρων για να εξοικονομηθούν καύσιμα. Στην Αφρική, ανάλογες παρεμβάσεις παραμένουν μέχρι στιγμής η εξαίρεση.
Νότια Αφρική: Πολιτικός συμβιβασμός και δίλημμα για τη διύλιση
Στη Νότια Αφρική, η κυβέρνηση συνασπισμού υπό τον Σιρίλ Ραμαφόζα επιχειρεί να διαχειριστεί το σοκ στις τιμές. Ο βασικός εταίρος, η Δημοκρατική Συμμαχία, πιέζει για μείωση των φόρων στα καύσιμα ώστε να περιοριστεί το βάρος για τα νοικοκυριά. Ο υπουργός Οικονομικών, όμως, προειδοποιεί ότι τέτοιες παρεμβάσεις, λίγο μετά την ψήφιση του προϋπολογισμού, ενέχουν σοβαρό δημοσιονομικό ρίσκο, ιδίως όσο η διάρκεια και η ένταση του πολέμου με το Ιράν παραμένουν άγνωστες.
Η χώρα εισάγει περίπου το 20% του αργού της από τη Μέση Ανατολή, γεγονός που της δίνει κάποια ευελιξία για διαφοροποίηση προμηθευτών. Ωστόσο, η εγχώρια διυλιστική ικανότητα έχει αποδυναμωθεί μετά το κλείσιμο αρκετών μονάδων τα τελευταία χρόνια. Στο τραπέζι βρίσκεται η επανεκκίνηση παλαιών διυλιστηρίων, επιλογή που θα ενίσχυε την ενεργειακή ασφάλεια αλλά με βαρύ περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Σχόλιο 
: Η κρίση καυσίμων στην Αφρική λειτουργεί ως προειδοποιητική βολή για όλες τις αναδυόμενες οικονομίες: εξάρτηση από εισαγωγές, ενεργειακή φτώχεια, χρέος και αποσπασματική βιομηχανική πολιτική συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα, που σε περιόδους γεωπολιτικής έντασης μπορεί να μετατραπεί σε κρίση επισιτισμού, κοινωνικών αναταραχών και δημοσιονομικής ασφυξίας. Για την Ελλάδα και την Ευρώπη, το μήνυμα είναι σαφές: στρατηγική ενεργειακής ασφάλειας χωρίς επενδύσεις σε διύλιση, αποθήκευση, διαφοροποίηση προμηθευτών και καθαρές τεχνολογίες είναι απλώς ευσεβής πόθος.
#Αφρική #Ενέργεια #Πετρέλαιο #Ιράν #Καύσιμα
