Η εικονική τραγουδίστρια Lolita Cercel έγινε viral στη Ρουμανία, αλλά κατηγορείται για οικειοποίηση και εμπορευματοποίηση της ρομά κουλτούρας. Η υπόθεση φωτίζει τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης στην τέχνη και τις δομικές ανισότητες στη μουσική βιομηχανία.
Η Ρουμανία γίνεται νέο πεδίο σύγκρουσης γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, την πολιτιστική οικειοποίηση και τον ρατσισμό. Η εικονική τραγουδίστρια Lolita Cercel, δημιούργημα ενός ανώνυμου γραφίστα που υπογράφει ως «Tom», έχει συγκεντρώσει εκατομμύρια προβολές στα κοινωνικά δίκτυα, με τραγούδια που μιλούν για ανθρώπους στο περιθώριο της κοινωνίας. Μόνο που η Lolita δεν υπάρχει: είναι πλήρως παραγόμενη από αλγορίθμους, από το πρόσωπο μέχρι τη φωνή της.
AI, μανέλε και η σκιά της ρομά ταυτότητας
Ο δημιουργός της περιγράφει το ύφος της ως «Balkan trip-hop», ωστόσο για πολλούς ακροατές παραπέμπει ευθέως στα ρουμανικά manele, ένα λαϊκό ποπ είδος με οθωμανικές ρίζες, συνδεδεμένο ιστορικά με την κοινότητα των Ρομά, παρότι σήμερα είναι mainstream. Η ίδια η Lolita «γεννήθηκε» καλλιτεχνικά από μια αμφιλεγόμενη πηγή: τη συλλογή ποιημάτων του 1941 «Cantece tiganesti» («Γύφτικα τραγούδια») του Μίρον Ράντου Παρασκιβέσκου, τίτλος που σήμερα θεωρείται προσβλητικός από πολλούς Ρομά.
Ο Tom δηλώνει ότι εμπνεύστηκε από κείμενα γραμμένα με συμπάθεια για τους Ρομά, αλλά από έναν εξωτερικό παρατηρητή. Δουλεύοντας τέσσερις μήνες πάνω στον χαρακτήρα, άντλησε –όπως λέει– φράσεις και εικόνες από ανθρώπους σε επισφαλείς συνθήκες στην ανατολική Ρουμανία και στη νότια ευρωπαϊκή περιφέρεια, συγκεντρώνοντας «αφιλτράριστες, γραμματικά ατελείς, ζωντανές λέξεις».
Κατηγορίες για οικειοποίηση και «αποανθρωποποίηση»
Παρά τις διαβεβαιώσεις του δημιουργού ότι η Lolita είναι απλώς «μια γυναίκα από τα Βαλκάνια» και όχι ρομά χαρακτήρας, οργανώσεις και ακτιβιστές διαφωνούν. Ο Άλεξ Σταν, από το Roma Education Fund, επισημαίνει ότι όνομα, εμφάνιση, μουσικό ύφος και αναφορές σε πνευματικές πρακτικές συνδεδεμένες με την ρομά κουλτούρα συνθέτουν ένα ξεκάθαρο μοτίβο: «Αν μοιάζει με πάπια και κρώζει σαν πάπια, είναι πάπια», σημειώνει, υποστηρίζοντας ότι ούτε η Lolita ούτε ο δημιουργός της μπορούν να εκφράσουν την «πολύπλοκη εμπειρία μιας ρομά γυναίκας».
Η νεαρή ρομά ακτιβίστρια Αλεξάντρα Φιν καταγγέλλει «εργαλειακή χρήση της ρομά κουλτούρας». Την ώρα που πραγματικοί ρομά καλλιτέχνες συχνά απαξιώνονται, μια «εικονικοποιημένη, φυλετικοποιημένη και αποανθρωποποιημένη ρομά ταυτότητα» γνωρίζει ξαφνικά επιτυχία, λέει, αποδίδοντας τη διαφορά «στον ρατσισμό».
Η υπεράσπιση της τέχνης και το δομικό πρόβλημα
Ο Tom απορρίπτει τις κατηγορίες, υποστηρίζοντας ότι η τέχνη δεν χρειάζεται βιωματική ταύτιση. Σε βίντεο, η ίδια η Lolita «απαντά»: «Ένας συγγραφέας δεν χρειάζεται να είναι δολοφόνος για να γράψει ένα καλό αστυνομικό μυθιστόρημα· ένας κωφός συνθέτης μπορεί να γράψει συμφωνίες. Η εμπειρία είναι ένα συστατικό, όχι ολόκληρη η συνταγή».
Για τον Άλεξ Σταν, ωστόσο, το πρόβλημα είναι βαθύτερο και δομικό. Η ρομά μουσική, τονίζει, είναι κατεξοχήν ζωντανή εμπειρία· η μετάφρασή της σε ένα προϊόν AI απογυμνώνει το στοιχείο της παρουσίας. Ταυτόχρονα, ενώ υπάρχουν πολλοί πραγματικοί ρομά καλλιτέχνες που πασχίζουν να ακουστούν, μια φανταστική φιγούρα καταφέρνει να γίνει viral, δίνοντας την ψευδαίσθηση ότι υπάρχει πλατφόρμα για ρομά μουσική «χωρίς Ρομά».
Ο Σταν φέρνει ως αντιπαράδειγμα τον Γκόραν Μπρέγκοβιτς και τον Γερμανό παραγωγό Shantel, που συνεργάστηκαν επί χρόνια με ρομά μουσικούς για να διαμορφώσουν τον βαλκανικό τους ήχο. Στην περίπτωση της Lolita, αυτό που άλλοτε ήταν σχέση και συν-δημιουργία αντικαθίσταται από έναν αλγόριθμο.
Δημοκρατικοποίηση ή νέα μορφή εκμετάλλευσης;
Ο Ρουμάνος μουσικός Cristian Stefanescu («Electric Brother») θεωρεί τη Lolita πιο ενδιαφέρουσα από μεγάλο μέρος του εμπορικού ραδιοφώνου, αλλά αναγνωρίζει το παράδοξο: «Αν ήταν πραγματική τραγουδίστρια με αυτό το υλικό, πιθανότατα θα είχε απορριφθεί. Η βιομηχανία δεν θέλει τίποτε διαφορετικό». Ο Tom, από την πλευρά του, βλέπει στην τεχνητή νοημοσύνη εργαλείο «δημοκρατικοποίησης της δημιουργίας» και ετοιμάζει νέους χαρακτήρες και συνεργασίες.
Οι επικριτές του, αντίθετα, μιλούν για ένα ακόμη εργαλείο εκμετάλλευσης: η τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει σε έναν μη ρομά δημιουργό να οικειοποιείται ιστορίες μιας μειονότητας, να τις εμπορευματοποιεί και να τις μετατρέπει σε κέρδος, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή ανθρώπων από την ίδια την κοινότητα. Η ίδια η Lolita συνοψίζει, με ποιητική ή ειρωνική διάθεση, την αντίφαση: «Όταν ακούς τη μουσική μου και νιώθεις κάτι, δεν σκέφτεσαι εμένα, αλλά τον εαυτό σου. Εγώ είμαι απλώς το πρόσχημα».
Σχόλιο 
: Η υπόθεση Lolita Cercel είναι προειδοποιητικό καμπανάκι και για την Ελλάδα: η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ουδέτερη τεχνολογία, αλλά ενσωματώνει τις υπάρχουσες ανισότητες. Αν δεν υπάρξουν κανόνες διαφάνειας, δίκαιης αμοιβής και ουσιαστικής συμμετοχής των ίδιων των κοινοτήτων, η «δημοκρατικοποίηση» της δημιουργίας κινδυνεύει να μετατραπεί σε νέα φάση πολιτιστικής οικειοποίησης, αυτή τη φορά με τη σφραγίδα των αλγορίθμων.
#Ρουμανία #ΤεχνητήΝοημοσύνη #Μουσική #Ρομά #ΨηφιακήΚουλτούρα
