Υπάρχει μια ψευδαίσθηση που συντηρείται συστηματικά γύρω από την τέχνη. Ότι είναι ένας ανοιχτός χώρος. Ότι οποιοσδήποτε μπορεί να ανακαλυφθεί. Ότι η αξία προκύπτει οργανικά, μέσα από το έργο.
Δεν ισχύει.
Η σύγχρονη αγορά τέχνης είναι ένα κλειστό σύστημα. Ένα club με συγκεκριμένους παίκτες, συγκεκριμένους κανόνες και συγκεκριμένες εισόδους. Και το βασικό χαρακτηριστικό του δεν είναι η δημιουργία. Είναι ο έλεγχος.
Ο έλεγχος της πρόσβασης, της πληροφορίας και τελικά της ίδιας της αξίας.
Η είσοδος δεν είναι δημόσια. Δεν υπάρχει “ανοιχτή αγορά” με την έννοια που υπάρχει σε άλλους τομείς. Υπάρχει ένα πλέγμα galleries, επιμελητών, συλλεκτών και οίκων που λειτουργούν σαν φίλτρο. Δεν περνάς μέσα από αυτό επειδή είσαι καλός. Περνάς επειδή σε επέλεξαν.
Και η επιλογή δεν είναι ουδέτερη.
Οι μεγάλες galleries δεν λειτουργούν ως απλοί εκθεσιακοί χώροι. Είναι μηχανισμοί διαμόρφωσης καριέρας. Αποφασίζουν ποιος θα προβληθεί, ποιος θα αγοραστεί, ποιος θα φτάσει σε δημοπρασία. Αν δεν μπεις εκεί, απλά δεν υπάρχεις σε επίπεδο αγοράς.
Αυτό δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η αξία δεν ανακαλύπτεται. Κατασκευάζεται.
Οι μεγάλοι οίκοι, όπως η Christie’s και η Sotheby’s, λειτουργούν ως το τελικό στάδιο αυτής της διαδικασίας. Εκεί όπου η “κατασκευασμένη” αξία γίνεται δημόσια τιμή. Εκεί όπου ένα έργο αποκτά τη σφραγίδα της αγοράς.
Αλλά μέχρι να φτάσει εκεί, έχουν προηγηθεί αποφάσεις που δεν είναι ορατές. Ποια έργα θα εμφανιστούν. Πότε θα εμφανιστούν. Σε ποιο πλαίσιο θα παρουσιαστούν.
Η αγορά δεν είναι αυθόρμητη. Είναι επιμελημένη.
Και μέσα σε αυτό το σύστημα, οι συλλέκτες δεν είναι απλοί αγοραστές. Είναι μέρος του μηχανισμού. Οι μεγάλοι συλλέκτες δεν περιμένουν να δουν τι θα γίνει. Συμμετέχουν στο τι θα γίνει. Αγοράζουν νωρίς, στηρίζουν καλλιτέχνες, δημιουργούν ζήτηση και στη συνέχεια επωφελούνται από την άνοδο.
Δεν είναι θεατές. Είναι παίκτες.
Αυτό σημαίνει ότι η πληροφορία δεν διαχέεται ισότιμα. Υπάρχουν επίπεδα πρόσβασης. Υπάρχουν άνθρωποι που γνωρίζουν πριν από την αγορά. Και υπάρχουν αυτοί που μαθαίνουν όταν είναι ήδη αργά.
Η διαφορά ανάμεσα στους δύο δεν είναι αισθητική. Είναι οικονομική.
Καλλιτέχνες όπως ο Gerhard Richter δεν έγιναν “μεγάλοι” τυχαία. Πέρασαν από συγκεκριμένα στάδια αναγνώρισης, εντάχθηκαν σε θεσμούς, υποστηρίχθηκαν από το σύστημα. Το ίδιο ισχύει, με διαφορετικό τρόπο, και για περιπτώσεις όπως ο Beeple, όπου η αγορά δημιούργησε μια νέα κατηγορία αξίας σχεδόν από το μηδέν.
Αυτό που αλλάζει δεν είναι η τέχνη. Είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο αποκτά αξία.
Η πιο επικίνδυνη πλάνη είναι ότι η αγορά είναι meritocratic. Ότι δηλαδή το καλύτερο έργο θα ξεχωρίσει. Στην πραγματικότητα, αυτό που ξεχωρίζει είναι αυτό που έχει πρόσβαση. Αυτό που έχει υποστήριξη. Αυτό που μπορεί να ενταχθεί στο αφήγημα της αγοράς.
Η ποιότητα από μόνη της δεν αρκεί.
Και αυτό έχει μια άμεση συνέπεια. Η καινοτομία περιορίζεται. Όχι επειδή δεν υπάρχουν νέες ιδέες, αλλά επειδή το σύστημα δεν επιβραβεύει εύκολα το ρίσκο. Οι επενδυτές δεν πληρώνουν για το άγνωστο. Πληρώνουν για το επιβεβαιωμένο.
Έτσι, η αγορά τείνει να αναπαράγει τον εαυτό της. Να επιλέγει παρόμοιες αισθητικές. Να επενδύει σε ήδη αναγνωρισμένα ονόματα. Να αποφεύγει τις ρήξεις.
Το αποτέλεσμα είναι ένα οικοσύστημα που φαίνεται δυναμικό, αλλά στην πραγματικότητα είναι ελεγχόμενο.
Η τέχνη συνεχίζει να παράγεται παντού. Αλλά η αγορά επιλέγει τι θα δει. Και αυτή η επιλογή καθορίζει τι θα αξίζει.
Το πιο ωμό συμπέρασμα είναι το εξής. Η αγορά τέχνης δεν είναι δημοκρατική. Δεν λειτουργεί με ίσους όρους. Δεν είναι χώρος όπου όλοι μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα.
Είναι χώρος πρόσβασης.
Και η πρόσβαση κοστίζει.
Δεν κοστίζει μόνο χρήμα. Κοστίζει δίκτυο. Κοστίζει χρόνο. Κοστίζει σχέσεις.
Όσοι βρίσκονται μέσα στο σύστημα έχουν τη δυνατότητα να επηρεάζουν την αξία. Όσοι βρίσκονται εκτός, απλώς την αποδέχονται.
Η αγορά δεν θα αλλάξει εύκολα. Γιατί λειτουργεί ακριβώς όπως πρέπει για αυτούς που τη διαχειρίζονται.
Το ερώτημα δεν είναι αν αυτό είναι σωστό ή λάθος.
Το ερώτημα είναι αν καταλαβαίνουμε σε ποιο παιχνίδι συμμετέχουμε.
