Το εμβληματικό έργο του Πάμπλο Πικάσο, σύμβολο της φρίκης του πολέμου, βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο οξυμένης ισπανικής πολιτικής διαμάχης. Το αίτημα των Βάσκων για προσωρινή μεταφορά του πίνακα αναζωπυρώνει παλιές ταυτότητες και μικροκομματικές συγκρούσεις.
Ο πίνακας «Γκερνίκα» του Πάμπλο Πικάσο, ίσως το ισχυρότερο εικαστικό σχόλιο κατά του πολέμου τον 20ό αιώνα, επιστρέφει στο κέντρο της ισπανικής δημόσιας ζωής όχι ως παγκόσμιο σύμβολο ειρήνης, αλλά ως αντικείμενο μιας ακόμη κομματικής αντιπαράθεσης. Σαράντα πέντε χρόνια μετά την επιστροφή του από τη Νέα Υόρκη στη Μαδρίτη, το έργο που αποτυπώνει τη ναζιστική και φρανκική σφαγή της βασκικής πόλης Γκερνίκα γίνεται ξανά πεδίο πολιτικής εκμετάλλευσης.
Το αίτημα των Βάσκων και η άρνηση της Μαδρίτης
Ο πρόεδρος της Χώρας των Βάσκων, Ιμανόλ Πραντάλες, προερχόμενος από το συντηρητικό Βασκικό Εθνικιστικό Κόμμα (PNV), ζήτησε την προσωρινή μεταφορά της «Γκερνίκα» από το Μουσείο Ρέινα Σοφία της Μαδρίτης στο Μουσείο Γκουγκενχάιμ του Μπιλμπάο. Η πρόταση εντάσσεται σε ειδική έκθεση για τη συμπλήρωση 90 ετών από τον βομβαρδισμό της Γκερνίκα τον Απρίλιο του 1937 και παρουσιάστηκε ως «πράξη αποκατάστασης για τον βασκικό λαό».
Η κεντροαριστερή κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ απέρριψε το αίτημα επικαλούμενη αυστηρά κριτήρια συντήρησης. Οι συντηρητικές φωνές στην εθνική πολιτική σκηνή έσπευσαν να αξιοποιήσουν την υπόθεση για να επιτεθούν στον βασκικό εθνικισμό, ενώ η πρόεδρος της Περιφέρειας της Μαδρίτης, Ισαβέλ Ντίας Αγιούσο, χαρακτήρισε το αίτημα «κατέτο», όρο υποτιμητικό που παραπέμπει σε «επαρχιώτικη» νοοτροπία.
Ο υπουργός Πολιτισμού Ερνεστ Ουρτασούν, προερχόμενος από τον αριστερό εταίρο Σουμάρ, προσπάθησε να χαμηλώσει τους τόνους, υπογραμμίζοντας ότι κατανοεί το συναίσθημα των Βάσκων, αλλά οφείλει να «διαφυλάξει» ένα έργο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Επικαλέστηκε τις εισηγήσεις των συντηρητών, που προειδοποιούν για περαιτέρω φθορά αν ο πίνακας μετακινηθεί ξανά.
Από διεθνές αντιπολεμικό σύμβολο σε εσωτερικό λάφυρο
Η «Γκερνίκα» δημιουργήθηκε το 1937 στο Παρίσι, με αφορμή τις αναφορές του διεθνούς Τύπου για τον ανελέητο βομβαρδισμό της μικρής πόλης από τη Λουφτβάφε και τις φρανκικές δυνάμεις. Ο Πικάσο φιλοτέχνησε το έργο σε λίγο περισσότερο από έναν μήνα, ως παραγγελία για το περίπτερο της Ισπανικής Δημοκρατίας στην Παγκόσμια Έκθεση του Παρισιού. Γρήγορα εξελίχθηκε σε εργαλείο διεθνούς κινητοποίησης κατά του φασισμού, περιοδεύοντας σε μεγάλες ευρωπαϊκές και αμερικανικές πόλεις και συγκεντρώνοντας πόρους για τους δημοκρατικούς.
Η έντονη περιοδεία της δεκαετίας του 1950, από το Μιλάνο και το Βερολίνο μέχρι τη Στοκχόλμη, τη Σαο Πάολο, τη Φιλαδέλφεια και το Σικάγο, άφησε εμφανή σημάδια φθοράς: αποχρωματισμούς, βαθουλώματα, μικρορωγμές. Όταν το έργο επέστρεψε τελικά στην Ισπανία το 1981, μετά τον θάνατο του Φρανσίσκο Φράνκο, η συντήρησή του αναδείχθηκε σε κορυφαία προτεραιότητα.
Στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, η «Γκερνίκα» εκτίθετο στη Μαδρίτη πίσω από αλεξίσφαιρο γυαλί, σε χαμηλό φωτισμό και υπό την παρουσία οπλισμένης αστυνομίας – μια εύγλωττη εικόνα μιας ακόμη εύθραυστης δημοκρατίας, με δεκάδες τρομοκρατικές επιθέσεις ετησίως. Σήμερα, στο Ρέινα Σοφία, ο πίνακας βρίσκεται σε ανοικτό, φωτεινό χώρο, χωρίς εμφανή εμπόδια, ενώ η φωτογράφιση επιτρέπεται μόλις από το 2023, αντικατοπτρίζοντας μια πιο ανοιχτή προσέγγιση στο κοινό.
Η επικαιρότητα του μηνύματος στον πόλεμο και στα ΜΜΕ
Η «Γκερνίκα» έχει ξεπεράσει το τοπικό τραύμα της Γκερνίκα και λειτουργεί ως παγκόσμιο μνημείο για τα θύματα των πολέμων και των αεροπορικών βομβαρδισμών. Γι’ αυτό και παραμένει τραγικά επίκαιρη, σε μια περίοδο όπου η Ευρώπη και η Μέση Ανατολή δοκιμάζονται ξανά από συγκρούσεις. Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ζήτησε να επισκεφθεί τον πίνακα κατά την επίσκεψή του στη Μαδρίτη, αφού τον είχε ήδη επικαλεστεί σε ομιλία του, ως εικαστικό ανάλογο της ουκρανικής εμπειρίας.
Το έργο μπορεί επίσης να ιδωθεί ως φόρος τιμής στην ελευθερία του Τύπου: η μονόχρωμη, «εφημεριδοειδής» αισθητική του παραπέμπει στις ασπρόμαυρες φωτογραφίες και τα ρεπορτάζ που ενημέρωσαν τον Πικάσο για τη σφαγή. Για χρόνια, η περιγραφή του στη Νέα Υόρκη δεν ανέφερε καν ρητά τον βομβαρδισμό της Γκερνίκα, αλλά το τοποθετούσε γενικά απέναντι «στον πόλεμο και τη βαρβαρότητά του».
Η τωρινή διαμάχη στην Ισπανία, με αφορμή το αν ο πίνακας θα μείνει στη Μαδρίτη ή θα ταξιδέψει για λίγο στο Μπιλμπάο, δείχνει πώς ένα παγκόσμιο σύμβολο μπορεί να εγκλωβιστεί σε στενές κομματικές αντιπαραθέσεις. Η ουσία, ωστόσο, παραμένει: είτε εκτίθεται στη Μαδρίτη είτε στη χώρα των Βάσκων, η «Γκερνίκα» εξακολουθεί να υπενθυμίζει την απόλυτη φρίκη του πολέμου και την ευαλωτότητα των αμάχων – ένα μήνυμα που σήμερα είναι ίσως πιο αναγκαίο από ποτέ.
Σχόλιο 
: Η υπόθεση της «Γκερνίκα» αποκαλύπτει το διαχρονικό ισπανικό παράδοξο: η χώρα που γέννησε ένα από τα ισχυρότερα οικουμενικά αντιπολεμικά σύμβολα, εξακολουθεί να δυσκολεύεται να συμφιλιωθεί με τα τραύματα του εμφυλίου και της δικτατορίας. Η εργαλειοποίηση ενός τόσο φορτισμένου έργου από όλες τις πλευρές –Μαδρίτη, Βάσκους, δεξιά και αριστερά– δείχνει ότι η μάχη για τη μνήμη και την ταυτότητα παραμένει ανοιχτή. Πολιτικά, η κυβέρνηση κερδίζει πόντους ως «υπεύθυνος θεματοφύλακας» της πολιτιστικής κληρονομιάς, ενώ η βασκική πλευρά επενδύει στο συμβολικό κεφάλαιο του θύματος. Όμως όσο η «Γκερνίκα» μετατρέπεται σε λάφυρο εσωτερικής κατανάλωσης, τόσο αποδυναμώνεται η παγκόσμια φωνή της απέναντι στη βία – την ίδια στιγμή που οι εικόνες από την Ουκρανία και άλλες εστίες πολέμου δείχνουν πόσο αναγκαία είναι.
#Ισπανία #Πικάσο #Γκερνίκα #Πολιτική #Πολιτισμός
