Η φετινή Μπιενάλε της Βενετίας μετατρέπεται σε πεδίο σκληρής γεωπολιτικής αντιπαράθεσης. Η επιστροφή της Ρωσίας και η παρουσία του Ισραήλ προκαλούν θεσμική κρίση και ηθικά διλήμματα.
Η 61η Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας, παραδοσιακά ένας από τους σημαντικότερους θεσμούς της παγκόσμιας πολιτιστικής σκηνής, εξελίσσεται φέτος σε ανοιχτό πεδίο σύγκρουσης για τον ρόλο της τέχνης σε συνθήκες πολέμου. Η επιστροφή της Ρωσίας, η συνέχιση της παρουσίας του Ισραήλ και η στάση της διοίκησης της Μπιενάλε έχουν προκαλέσει ένα εκρηκτικό μείγμα πολιτικών, ηθικών και θεσμικών εντάσεων.
Η επιστροφή της Ρωσίας και οι κατηγορίες για προπαγάνδα
Μετά την αποχή της από το 2022, η Ρωσία επανεμφανίζεται στη Μπιενάλε με πλήρες εθνικό περίπτερο, γιορτινή ατμόσφαιρα, μουσικές παραστάσεις και εκδηλώσεις. Εικόνες με παλέτες γεμάτες prosecco και τζιν, παραδοσιακή μουσική και DJ sets συνυπάρχουν με τις ειδήσεις για βομβαρδισμούς σε ουκρανικές πόλεις την ίδια στιγμή. Για πολλούς Ευρωπαίους παρατηρητές, αυτό συνιστά κλασικό παράδειγμα πολιτιστικής προπαγάνδας: η χρήση της γλώσσας της κουλτούρας για να «σκεπάσει» τα εγκλήματα πολέμου.
Ο πρόεδρος της Μπιενάλε, Πιετραντζέλο Μπουταφούοκο, δεξιός διανοούμενος που διορίστηκε από την κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι, υπερασπίζεται όχι μόνο την επιστροφή της Ρωσίας αλλά και την παραμονή του Ισραήλ, απορρίπτοντας αιτήματα αποκλεισμού ακόμη και των ΗΠΑ. Εμφανίζεται να υιοθετεί μια ρητορική «ουδετερότητας», υποστηρίζοντας ότι δεν θα δεχθεί προληπτικές απαγορεύσεις συμμετοχής.
Ωστόσο, δημοσιεύματα στην Ιταλία αποκαλύπτουν αλληλογραφία που δείχνει στενή στήριξη της διοίκησης της Μπιενάλε προς τη ρωσική αποστολή για την έκδοση θεωρήσεων, ενώ η επίτροπος του ρωσικού περιπτέρου ευχαριστεί δημοσίως τους «Ιταλούς φίλους». Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη ξεκινήσει έρευνα για πιθανή παραβίαση κυρώσεων, ενώ η κυβέρνηση Μελόνι κρατά αποστάσεις χωρίς να παρεμβαίνει ουσιαστικά.
Η παραίτηση της κριτικής επιτροπής και το θεσμικό ρήγμα
Μέσα σε αυτό το κλίμα, η διεθνής κριτική επιτροπή της Μπιενάλε επιχείρησε να χαράξει ένα δικό της ηθικό πλαίσιο. Στα τέλη Απριλίου εξέδωσε δήλωση ότι δεν θα εξετάζει για βραβεία χώρες των οποίων οι ηγέτες είναι επισήμως κατηγορούμενοι από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας – διατύπωση που ουσιαστικά φωτογράφιζε Ρωσία και Ισραήλ χωρίς να τα κατονομάζει.
Η αντίδραση υπήρξε άμεση: πιέσεις για ανάκληση της ανακοίνωσης, ακόμη και απειλές νομικών ενεργειών από την πλευρά της Ισραηλινής καλλιτέχνιδας. Με την αυτονομία τους να υπονομεύεται, τα μέλη της επιτροπής βρέθηκαν μπροστά στο δίλημμα «υπαναχώρηση ή παραίτηση» και επέλεξαν τη δεύτερη οδό, προκαλώντας θεσμικό κενό σε έναν από τους πιο προβεβλημένους πολιτιστικούς θεσμούς της Ευρώπης.
Ιστορικές αναλογίες και η «ουδετερότητα» υπό αμφισβήτηση
Η κρίση φωτίζει και την ίδια τη δομή της Μπιενάλε. Η μορφή με εθνικά περίπτερα και κεντρική έκθεση δεν είναι διαχρονική· διαμορφώθηκε σταδιακά και συνδέθηκε στενά με την ιταλική πολιτική ιστορία. Στη δεκαετία του 1930, επί Μουσολίνι, η Μπιενάλε χρησιμοποιήθηκε ανοιχτά ως εργαλείο προπαγάνδας και «κορυφή» της ιταλικής κουλτούρας, ενώ ενθαρρύνθηκε η δημιουργία όσο το δυνατόν περισσότερων εθνικών περιπτέρων, με στόχο μια «Γενεύη των τεχνών».
Η ρητορική του σημερινού προέδρου, που χαρακτηρίζει τη Μπιενάλε «ΟΗΕ της τέχνης από τον οποίο καμία χώρα δεν μπορεί να αποκλειστεί», μοιάζει εντυπωσιακά με αυτή τη μεσοπολεμική λογική. Η επίκληση της «ουδετερότητας» λειτουργεί έτσι όχι ως αποστασιοποίηση, αλλά ως σαφής πολιτική επιλογή υπέρ της απεριόριστης συμμετοχής, ακόμη και κρατών που κατηγορούνται για εγκλήματα πολέμου.
Την ίδια ώρα, υπουργοί Πολιτισμού από Ουκρανία, Πολωνία, Μολδαβία και τις βαλτικές χώρες καταγγέλλουν ανοιχτά ότι η Μπιενάλε «υποκύπτει στον επιτιθέμενο», ενώ η απουσία Βρετανού υπουργού από τα εγκαίνια του βρετανικού περιπτέρου λειτουργεί ως σιωπηρή διαμαρτυρία. Η σύγκρουση αναδεικνύει ότι μεγάλοι πολιτιστικοί θεσμοί δεν μπορούν πλέον να κρύβονται πίσω από μια βολική αποπολιτικοποίηση, όταν η τέχνη, η γεωπολιτική και η ηθική λογοδοσία διαπλέκονται τόσο στενά.
Σχόλιο 
: Η Μπιενάλε της Βενετίας αποδεικνύει ότι οι «ουδέτεροι» πολιτιστικοί θεσμοί είναι πλέον μύθος: κάθε απόφαση συμμετοχής ή αποκλεισμού λειτουργεί ως έμπρακτη εξωτερική πολιτική, με άμεσες συνέπειες για τη διεθνή εικόνα κρατών όπως η Ρωσία και το Ισραήλ και για την αξιοπιστία της ίδιας της Ευρώπης ως φορέα αξιών.
#Μπιενάλε #Βενετία #Ρωσία #Ισραήλ #Ιταλία #ΕΕ
