Η υπόσχεση της τεχνητής νοημοσύνης είναι απλή και δελεαστική: περισσότερη παραγωγικότητα, μεγαλύτερη ευημερία, χαμηλότερο κόστος και τελικά μια κοινωνία αφθονίας. Οι πιο αισιόδοξοι υποστηρικτές της νέας τεχνολογικής επανάστασης περιγράφουν ένα μέλλον όπου οι μηχανές θα αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας και οι άνθρωποι θα απελευθερώνονται για να ασχοληθούν με τη δημιουργία, τη γνώση, την τέχνη και την προσωπική τους ανάπτυξη.
Πρόκειται για ένα όραμα που επανέρχεται διαρκώς στην ιστορία της τεχνολογίας. Από τη βιομηχανική επανάσταση μέχρι τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και το διαδίκτυο, κάθε μεγάλη τεχνολογική καινοτομία συνοδευόταν από προβλέψεις για έναν κόσμο όπου η εργασία θα μειωνόταν και η ευημερία θα αυξανόταν.
Ωστόσο, το πραγματικό ερώτημα ίσως δεν είναι οικονομικό.
Το πραγματικό ερώτημα είναι ανθρώπινο.
Τι συμβαίνει σε μια κοινωνία όταν η εργασία παύει να αποτελεί βασικό στοιχείο της καθημερινής ζωής;
Το ερώτημα αυτό βρίσκεται στον πυρήνα του προβληματισμού που αναπτύσσει ο Carl Benedikt Frey, ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους ερευνητές της τεχνολογικής αλλαγής. Αναφερόμενος στο μυθιστόρημα «Player Piano» του Kurt Vonnegut, περιγράφει μια κοινωνία όπου οι μηχανές έχουν αναλάβει σχεδόν κάθε παραγωγική δραστηριότητα. Οι πολίτες διαθέτουν στέγη, τροφή και οικονομική ασφάλεια. Εκείνο που τους λείπει είναι κάτι λιγότερο απτό αλλά ίσως σημαντικότερο: ο σκοπός.
Η σύγχρονη δημόσια συζήτηση γύρω από την AI επικεντρώνεται κυρίως στις οικονομικές επιπτώσεις. Πόσες θέσεις εργασίας θα χαθούν; Ποιες ειδικότητες θα επιβιώσουν; Πόσο θα αυξηθεί το ΑΕΠ; Ποια θα είναι η επίδραση στην παραγωγικότητα;
Πολύ λιγότερο συζητείται η κοινωνική διάσταση.
Η εργασία δεν είναι απλώς μέσο εισοδήματος. Είναι μηχανισμός κοινωνικής ένταξης. Προσφέρει ταυτότητα, καθημερινή δομή, αίσθηση συνεισφοράς και αναγνώριση. Για εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, η απάντηση στην ερώτηση «ποιος είσαι;» συνδέεται άμεσα με το επάγγελμά τους.
Η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί να αλλάξει αυτή τη σχέση με πρωτοφανή ταχύτητα.
Για πρώτη φορά στην ιστορία, η αυτοματοποίηση δεν περιορίζεται στις χειρωνακτικές εργασίες. Επεκτείνεται σε επαγγέλματα υψηλής εξειδίκευσης, σε τομείς που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινοι. Νομικές υπηρεσίες, χρηματοοικονομική ανάλυση, δημοσιογραφία, σχεδιασμός, λογιστική, προγραμματισμός και δημιουργικό περιεχόμενο βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο της τεχνολογικής ανατροπής.
Οι αισιόδοξοι υποστηρίζουν ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται. Όπως η βιομηχανική επανάσταση κατέστρεψε ορισμένα επαγγέλματα αλλά δημιούργησε πολλά περισσότερα, έτσι και η AI θα δημιουργήσει νέες ευκαιρίες που σήμερα δεν μπορούμε να φανταστούμε.
Ίσως έχουν δίκιο.
Αλλά υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά.
Οι προηγούμενες τεχνολογικές επαναστάσεις αντικαθιστούσαν κυρίως συγκεκριμένες εργασίες. Η τεχνητή νοημοσύνη φιλοδοξεί να αντικαταστήσει γνωστικές λειτουργίες. Δεν ανταγωνίζεται απλώς τα χέρια του ανθρώπου. Ανταγωνίζεται το μυαλό του.
Αυτό δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα.
Ακόμη και αν η οικονομία παράγει περισσότερο πλούτο από ποτέ, δεν είναι βέβαιο ότι θα μπορεί να παράγει αντίστοιχες ευκαιρίες απασχόλησης για όλους. Η αφθονία μπορεί να αυξηθεί, αλλά η συμμετοχή στη δημιουργία της ίσως περιοριστεί.
Και εδώ εμφανίζεται το βαθύτερο πολιτικό και κοινωνικό δίλημμα του 21ου αιώνα.
Μπορεί μια κοινωνία να παραμείνει σταθερή όταν ένα μεγάλο μέρος των πολιτών της αισθάνεται οικονομικά περιττό;
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών δείχνει ότι η οικονομική ανασφάλεια δεν είναι ο μόνος παράγοντας κοινωνικής δυσαρέσκειας. Συχνά ακόμη πιο ισχυρή είναι η απώλεια αξιοπρέπειας και κοινωνικής αναγνώρισης. Η άνοδος του λαϊκισμού σε πολλές δυτικές χώρες συνδέθηκε όχι μόνο με την ανισότητα εισοδήματος αλλά και με την αίσθηση ότι μεγάλα τμήματα της κοινωνίας έμειναν πίσω από τις εξελίξεις.
Η AI ενδέχεται να ενισχύσει αυτή την τάση.
Η συζήτηση για το καθολικό βασικό εισόδημα επανέρχεται όλο και συχνότερα. Η ιδέα είναι απλή: αν οι μηχανές παράγουν τον πλούτο, το κράτος μπορεί να αναδιανέμει μέρος αυτού του πλούτου στους πολίτες.
Αλλά η οικονομική ασφάλεια δεν ισοδυναμεί με κοινωνική ολοκλήρωση.
Οι άνθρωποι χρειάζονται κάτι περισσότερο από εισόδημα. Χρειάζονται λόγο να σηκώνονται το πρωί. Χρειάζονται αίσθηση αποστολής. Χρειάζονται κοινότητες στις οποίες ανήκουν.
Η μεγαλύτερη πρόκληση της τεχνητής νοημοσύνης ίσως δεν είναι τεχνολογική ούτε οικονομική. Είναι υπαρξιακή.
Καθώς οι μηχανές γίνονται όλο και πιο ικανές, οι κοινωνίες θα κληθούν να επαναπροσδιορίσουν την αξία της ανθρώπινης συμβολής. Να ανακαλύψουν νέους τρόπους συμμετοχής, δημιουργίας και κοινωνικής αναγνώρισης πέρα από την παραδοσιακή αγορά εργασίας.
Η αφθονία μπορεί να λύνει το πρόβλημα της επιβίωσης.
Δεν λύνει όμως από μόνη της το πρόβλημα του νοήματος.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο ερώτημα που αφήνει πίσω της η επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης: όχι αν οι μηχανές θα γίνουν εξυπνότερες, αλλά αν οι κοινωνίες θα καταφέρουν να παραμείνουν ανθρώπινες.
SBC Opinion – Σχολιο
Η δημόσια συζήτηση γύρω από την AI παραμένει υπερβολικά εστιασμένη στην παραγωγικότητα και στις αγορές. Η πραγματική πρόκληση αφορά τη συνοχή των κοινωνιών και τον επαναπροσδιορισμό της ανθρώπινης αξίας σε μια εποχή όπου η εργασία ενδέχεται να μην αποτελεί πλέον τον βασικό μηχανισμό κοινωνικής ένταξης. Η επόμενη δεκαετία θα κρίνει όχι μόνο την οικονομική επιτυχία της AI, αλλά και την ικανότητα των δημοκρατιών να διαχειριστούν τις κοινωνικές συνέπειές της.
