Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, η δημόσια συζήτηση γύρω από την παγκόσμια οικονομία περιστρεφόταν γύρω από τις αποφάσεις της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ (Fed), την αμερικανική κατανάλωση και τις χρηματοπιστωτικές κρίσεις που ξεκινούσαν από τη Wall Street. Ωστόσο, όπως υποστηρίζει ο πρώην επικεφαλής οικονομολόγος του ΔΝΤ Arvind Subramanian, η σημαντικότερη οικονομική δύναμη που διαμόρφωσε τον κόσμο τα τελευταία πενήντα χρόνια δεν ήταν ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες ούτε οι μεγάλες χρηματοπιστωτικές κρίσεις. Ήταν η στρατηγική του κινεζικού μερκαντιλισμού.
Η άνοδος της Κίνας δεν αποτελεί απλώς μια ιστορία εντυπωσιακής οικονομικής ανάπτυξης. Αποτελεί τη μεγαλύτερη αναδιάταξη της παγκόσμιας παραγωγής, του εμπορίου και της βιομηχανικής ισχύος από τη Βιομηχανική Επανάσταση. Και σήμερα, καθώς ο εμπορικός ανταγωνισμός με τις ΗΠΑ εντείνεται και η Ευρώπη αναζητά στρατηγική αυτονομία, οι συνέπειες αυτής της πολιτικής γίνονται περισσότερο εμφανείς από ποτέ.
Από το «εργοστάσιο του κόσμου» στην οικονομική υπερδύναμη
Η οικονομική μεταμόρφωση της Κίνας ξεκίνησε με τις μεταρρυθμίσεις του Deng Xiaoping στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Μέσα σε λίγες δεκαετίες, εκατοντάδες εκατομμύρια πολίτες βγήκαν από τη φτώχεια και η χώρα μετατράπηκε στον μεγαλύτερο βιομηχανικό παραγωγό παγκοσμίως.
Η ανάπτυξη αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα μόνο της ελεύθερης αγοράς. Αντίθετα, βασίστηκε σε ένα ιδιαίτερο οικονομικό μοντέλο, όπου το κράτος κατεύθυνε στρατηγικά τις επενδύσεις, επιδοτούσε βασικούς κλάδους, διατηρούσε χαμηλό το κόστος παραγωγής και αξιοποιούσε τις εξαγωγές ως βασικό μοχλό ανάπτυξης.
Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία μιας οικονομίας με τεράστια παραγωγική ικανότητα, ικανής να κυριαρχήσει σε κλάδους όπως τα ηλεκτρονικά, τα φωτοβολταϊκά, οι μπαταρίες, τα ηλεκτρικά οχήματα, η ναυπηγική βιομηχανία και πλέον η τεχνητή νοημοσύνη.
Ο μερκαντιλισμός στη σύγχρονη εποχή
Ο όρος «μερκαντιλισμός» χρησιμοποιείται για να περιγράψει οικονομικές πολιτικές που στοχεύουν στη διατήρηση μεγάλων εμπορικών πλεονασμάτων μέσω κρατικής παρέμβασης.
Στην περίπτωση της Κίνας, αυτό μεταφράστηκε σε:
- εκτεταμένες κρατικές επιδοτήσεις,
- χαμηλό κόστος χρηματοδότησης,
- περιορισμένη πρόσβαση ξένων εταιρειών στην εγχώρια αγορά,
- τεχνολογική μεταφορά μέσω επενδύσεων,
- διατήρηση υψηλής αποταμίευσης,
- ενίσχυση της εξαγωγικής παραγωγής.
Η στρατηγική αυτή επέτρεψε στις κινεζικές επιχειρήσεις να αποκτήσουν παγκόσμια ανταγωνιστικότητα σε χρόνο που καμία άλλη οικονομία δεν είχε επιτύχει στο παρελθόν.
Οι επιπτώσεις στη Δύση
Η επιτυχία της Κίνας είχε όμως και σημαντικές παράπλευρες συνέπειες.
Χιλιάδες βιομηχανικές μονάδες μεταφέρθηκαν από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη στην Ασία, οδηγώντας σε αποβιομηχάνιση πολλές δυτικές οικονομίες.
Ο λεγόμενος “China Shock” επηρέασε ιδιαίτερα:
- τη χαλυβουργία,
- την κλωστοϋφαντουργία,
- τα ηλεκτρονικά,
- τη μεταποίηση,
- τις μικρομεσαίες βιομηχανίες.
Σε πολλές περιοχές των Ηνωμένων Πολιτειών χάθηκαν εκατομμύρια θέσεις εργασίας, ενώ αντίστοιχα προβλήματα εμφανίστηκαν και στην Ευρώπη.
Η πολιτική άνοδος του προστατευτισμού, αλλά και η επιστροφή της βιομηχανικής πολιτικής στις δυτικές κυβερνήσεις, συνδέονται άμεσα με αυτή την εξέλιξη.
Η νέα μάχη αφορά την τεχνολογία
Εάν μέχρι πριν από λίγα χρόνια το επίκεντρο ήταν τα χαμηλού κόστους βιομηχανικά προϊόντα, σήμερα ο ανταγωνισμός μεταφέρεται στις τεχνολογίες αιχμής.
Η Κίνα επενδύει τεράστια κεφάλαια σε:
- τεχνητή νοημοσύνη,
- ημιαγωγούς,
- ρομποτική,
- πράσινη ενέργεια,
- κβαντικούς υπολογιστές,
- δίκτυα επόμενης γενιάς.
Αντίστοιχα, οι Ηνωμένες Πολιτείες απαντούν με περιορισμούς στις εξαγωγές προηγμένων chips, ελέγχους στις επενδύσεις και νέα βιομηχανικά προγράμματα όπως το CHIPS Act.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ακολουθεί πλέον παρόμοια στρατηγική μέσω της πολιτικής της τεχνολογικής κυριαρχίας (Tech Sovereignty), επιχειρώντας να μειώσει την εξάρτησή της τόσο από τις ΗΠΑ όσο και από την Κίνα.
Το δίλημμα της υπερπαραγωγής
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αναδεικνύονται σήμερα είναι η υπερβάλλουσα παραγωγική δυναμικότητα της κινεζικής οικονομίας.
Η επιβράδυνση της εγχώριας ζήτησης και η κρίση στην αγορά ακινήτων ωθούν πολλές κινεζικές επιχειρήσεις να αναζητούν αγορές στο εξωτερικό.
Αυτό δημιουργεί πιέσεις στις διεθνείς τιμές, ιδιαίτερα σε τομείς όπως:
- τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα,
- οι μπαταρίες,
- τα φωτοβολταϊκά,
- ο βιομηχανικός εξοπλισμός.
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εξετάζουν ήδη την επιβολή πρόσθετων δασμών, ενώ οι ΗΠΑ έχουν υιοθετήσει ακόμη πιο επιθετική στάση.
Οι αγορές παρακολουθούν μια νέα οικονομική πραγματικότητα
Για τους επενδυτές, το ζήτημα δεν είναι πλέον αν η Κίνα θα συνεχίσει να αποτελεί σημαντικό παράγοντα της παγκόσμιας οικονομίας.
Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς θα εξελιχθεί η σχέση της με τις υπόλοιπες μεγάλες οικονομίες.
Η σταδιακή αποσύνδεση (decoupling), η μεταφορά παραγωγής σε τρίτες χώρες όπως η Ινδία, το Βιετνάμ και το Μεξικό, αλλά και η δημιουργία νέων αλυσίδων εφοδιασμού αποτελούν ήδη βασικά επενδυτικά θέματα.
Ταυτόχρονα, η αυξανόμενη γεωπολιτική αβεβαιότητα οδηγεί τις πολυεθνικές επιχειρήσεις σε στρατηγικές “China Plus One”, μειώνοντας σταδιακά την εξάρτησή τους από μία μόνο αγορά.
Η επόμενη δεκαετία θα είναι διαφορετική
Η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε μια περίοδο όπου η αποτελεσματικότητα της παγκοσμιοποίησης συγκρούεται με την ανάγκη για οικονομική ασφάλεια.
Η Κίνα παραμένει αναντικατάστατη σε πολλούς τομείς, αλλά οι κυβερνήσεις δίνουν πλέον προτεραιότητα στην ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων, ακόμη και αν αυτό σημαίνει υψηλότερο κόστος.
Το νέο μοντέλο ανάπτυξης θα βασιστεί λιγότερο στη μέγιστη αποδοτικότητα και περισσότερο στη γεωπολιτική ισορροπία.
Αυτό συνεπάγεται περισσότερες δημόσιες επενδύσεις, μεγαλύτερη κρατική παρέμβαση και αυξημένο ανταγωνισμό για κρίσιμες τεχνολογίες και πρώτες ύλες.
SBC Σχολιο
Ο Arvind Subramanian θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα: μήπως η μεγαλύτερη οικονομική ανατροπή των τελευταίων πενήντα ετών δεν ήταν οι χρηματοπιστωτικές κρίσεις ή οι αποφάσεις της Fed, αλλά η στρατηγική βιομηχανική πολιτική της Κίνας; Τα στοιχεία δείχνουν ότι ο κινεζικός μερκαντιλισμός αναδιαμόρφωσε το διεθνές εμπόριο, επιτάχυνε την αποβιομηχάνιση της Δύσης και υποχρέωσε τις μεγάλες οικονομίες να επιστρέψουν σε ενεργές βιομηχανικές πολιτικές. Η επόμενη δεκαετία δεν θα κριθεί μόνο από τους ρυθμούς ανάπτυξης, αλλά από το ποιος θα ελέγχει τις τεχνολογίες, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τις κρίσιμες πρώτες ύλες που θα καθορίσουν την οικονομική ισχύ του 21ου αιώνα.
