Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν καταστρέφει μόνο υποδομές και πόλεις, αλλά και ανεκτίμητα αποθέματα βιοποικιλότητας. Ερευνητές στο δενδρολογικό πάρκο Sofiyivka στην Ουμάν δίνουν μάχη, με ελάχιστους πόρους και υπό συνεχή διακοπή ρεύματος, για να διασώσουν σπάνια ενδημικά φυτά που κινδυνεύουν να χαθούν οριστικά.
Στα υπόγεια εργαστήρια του Εθνικού Δενδρολογικού Πάρκου Sofiyivka, στην κεντρική Ουκρανία, μια μικρή ομάδα βοτανικών προσπαθεί να σώσει ό,τι μπορεί από τη φυσική κληρονομιά της χώρας. Ανάμεσά τους, η Λαρίσα Κόλντερ φροντίζει δεκάδες δείγματα του εξαιρετικά σπάνιου φυτού Moehringia hypanica, την ώρα που οι διακοπές ρεύματος και ο πόλεμος πλησιάζουν όλο και πιο κοντά.
Βιοποικιλότητα σε εμπόλεμη ζώνη
Η Moehringia hypanica, ένα ταπεινό φυτό με μικρά λευκά άνθη, ευδοκιμεί στη φύση μόνο σε λίγες τοποθεσίες στην περιφέρεια Μικολάιβ και είναι καταγεγραμμένη στο Κόκκινο Βιβλίο Απειλούμενων Ειδών της Ουκρανίας. Από 23 σπόρους που έφτασαν πρόσφατα στο εργαστήριο της Κόλντερ, μόλις δύο κατάφεραν να αναπτυχθούν σε φυτά κατάλληλα για κλωνική αναπαραγωγή. Παρ’ όλα αυτά, το εργαστήριο φιλοξενεί πλέον περίπου 80 νεαρά φυτά, μια μικρή αλλά κρίσιμη νίκη για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας εν μέσω πολέμου.
Η σημασία αυτής της προσπάθειας γίνεται μεγαλύτερη αν ληφθεί υπόψη η γεωγραφία της σύγκρουσης. Η Ουκρανία καταλαμβάνει λιγότερο από το 6% της ευρωπαϊκής χερσαίας έκτασης, αλλά φιλοξενεί περίπου το 35% της βιοποικιλότητας της ηπείρου. Πολλά από τα σπάνια και ενδημικά είδη βρίσκονται στη στέπα και στις ακτές και ορεινές περιοχές της Κριμαίας, ζώνες που σήμερα είναι εν μέρει υπό ρωσική κατοχή και βαριά ναρκοθετημένες.
Όπως επισημαίνει ο ζωολόγος Ολεξίι Βασιλιούκ, περίπου το 40% της ουκρανικής γεωργικής γης και μεγάλα εθνικά πάρκα και καταφύγια, μεταξύ αυτών και το φημισμένο καταφύγιο στέπας Ασκανία-Νόβα, βρίσκονται πλέον σε περιοχές που ελέγχονται από τη Ρωσία. Οι ουκρανικές αρχές και επιστήμονες καταγράφουν περιπτώσεις «οικοκτονίας», με στόχο να αναγνωριστούν στο μέλλον ως εγκλήματα πολέμου από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.
Χαμένα ερευνητικά κέντρα, αποκομμένοι επιστήμονες
Πριν από την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και την πλήρους κλίμακας εισβολή το 2022, το εργαστήριο της Sofiyivka συνεργαζόταν στενά με δύο κομβικά κέντρα: τον Βοτανικό Κήπο Νικίτσκι στην Κριμαία και τον πειραματικό σταθμό Νόβα Καχόβκα στη Χερσώνα. Τα κέντρα αυτά διέθεταν τεράστιες συλλογές σπάνιων φυτών και εξειδικευμένη έρευνα προσαρμογής ειδών στην κλιματική αλλαγή – μεταξύ άλλων είχαν καλλιεργήσει πάνω από 50 ποικιλίες λωτού (persimmon).
Σήμερα, οι Ουκρανοί επιστήμονες στην Ουμάν δεν έχουν καμία επίσημη επαφή με τους συναδέλφους τους στις κατεχόμενες περιοχές. Πολλοί έχουν φύγει, ενώ ορισμένοι αναγκάστηκαν να μεταφέρουν φυτικά γενετικά αποθέματα ακόμη και σε ιδιωτικούς κήπους για να τα προστατεύσουν. «Είναι χειρότερο και από το Τείχος του Βερολίνου», λέει χαρακτηριστικά η ερευνήτρια Ιρίνα Ντενίσκο, περιγράφοντας το κενό επικοινωνίας με τις περιοχές υπό ρωσικό έλεγχο.
Ο υπηρεσιακός διευθυντής του Sofiyivka, Βολοντίμιρ Χραμπόβιι, φοβάται ότι βοτανικοί κήποι και συλλογές σπάνιων ειδών έχουν λεηλατηθεί ή καταστραφεί. «Τίποτα δεν είναι ιερό γι’ αυτούς», σημειώνει, προειδοποιώντας ότι η απώλεια υλικού και ανθρώπινου δυναμικού θα σημαίνει ανεπανόρθωτη ζημιά: «Αν χαθούν οι άνθρωποι που κάνουν αυτή την έρευνα και το υλικό που διαχειρίζονται, τότε η Γη θα χάσει».
Έρευνα με γεννήτριες, στρατιώτες-επιστήμονες και μικροκλωνική διάσωση
Το Sofiyivka, που ιδρύθηκε το 1796 ως αγγλικός κήπος από Πολωνό ευγενή και σήμερα λειτουργεί ως ινστιτούτο της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Ουκρανίας, έχει μετατραπεί σε κεντρικό κόμβο για την προστασία της χλωρίδας της χώρας. Παράλληλα παραμένει δημοφιλής προορισμός για επισκέπτες, σε μικρή απόσταση από τον τάφο του ραβίνου Νάχμαν, που προσελκύει μαζικά προσκυνητές στο Ρος Ασανά.
Η καθημερινότητα των ερευνητών, ωστόσο, είναι εξαιρετικά δύσκολη: εκτεταμένες διακοπές ρεύματος έως και 15 ώρες την ημέρα, συνάδελφοι στο μέτωπο – ανάμεσά τους ένας κορυφαίος ερευνητής που υπηρέτησε ως διοικητής άρματος και τώρα, στα 60 του, ετοιμάζεται να επιστρέψει στο εργαστήριο. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η ομάδα της Κόλντερ εφαρμόζει μικροκλωνική αναπαραγωγή: γεμίζει δοκιμαστικούς σωλήνες με θρεπτικό άγαρ, τοποθετεί σπόρους και φυτικά τμήματα σε αποστειρωμένο περιβάλλον και, όταν αναπτυχθούν, τα μεταφέρει προσεκτικά σε δίσκους τύρφης – το πιο κρίσιμο στάδιο, καθώς τα φυτά βγαίνουν από αποστειρωμένες σε «κανονικές» συνθήκες.
Ένα από τα 80 νεαρά φυτά Moehringia hypanica ετοιμάζεται τώρα να φυτευτεί στο δενδροκομείο του πάρκου – η πρώτη φορά που το είδος θα αναπτυχθεί εκτός της φυσικής του περιοχής. Για τους επιστήμονες, πρόκειται για συμβολική αλλά και ουσιαστική πράξη αντίστασης: η διατήρηση γενετικού υλικού και η δημιουργία εναλλακτικών πληθυσμών μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική, αν οι φυσικοί βιότοποι καταστραφούν οριστικά.
Σχόλιο 
: Η ουκρανική εμπειρία δείχνει ότι ο πόλεμος του 21ου αιώνα είναι και πόλεμος κατά της φύσης, με τεράστιο, συχνά μη αναστρέψιμο, «κρυφό» κόστος για τη βιοποικιλότητα και την αγροτική οικονομία. Για την Ευρώπη –και την Ελλάδα– το μήνυμα είναι σαφές: η ασφάλεια δεν αφορά μόνο σύνορα και ενέργεια, αλλά και την προστασία των οικοσυστημάτων, που αποτελούν στρατηγικό κεφάλαιο για την επισιτιστική επάρκεια, την έρευνα και την ανθεκτικότητα στην κλιματική κρίση.
#Ουκρανία #Ρωσία #Περιβάλλον #Βιοποικιλότητα #Πόλεμος
