Η τάση κυβερνήσεων και κεντρικών τραπεζών να παρεμβαίνουν διαρκώς για να αποτρέψουν τις υφέσεις αλλάζει δομικά τον καπιταλισμό. Η βραχυπρόθεσμη σταθερότητα κερδίζεται με αντάλλαγμα υψηλότερο χρέος, στρεβλές αποτιμήσεις και αυξημένους μελλοντικούς κινδύνους.
Η συζήτηση για το αν οι υφέσεις πρέπει πάση θυσία να αποφεύγονται επανέρχεται στο προσκήνιο, καθώς οι ανεπτυγμένες οικονομίες έχουν συνηθίσει εδώ και δεκαετίες σε ένα καθεστώς διαρκούς νομισματικής και δημοσιονομικής στήριξης. Από τη χρηματοπιστωτική κρίση μέχρι την πανδημία, κάθε μεγάλη αναταραχή αντιμετωπίστηκε με μαζικές παρεμβάσεις, με στόχο να αποτραπεί μια βαθιά και παρατεταμένη κάμψη της δραστηριότητας.
Η νέα «κουλτούρα» μηδενικής ανοχής στην ύφεση
Η κλασική λειτουργία του καπιταλισμού προϋπέθετε κυκλικές υφέσεις, οι οποίες «καθάριζαν» την αγορά από μη βιώσιμες επιχειρήσεις, υπερβολικό χρέος και φούσκες στις τιμές των περιουσιακών στοιχείων. Η σύγχρονη πολιτική πρακτική, ωστόσο, έχει μετατοπιστεί σε μια κουλτούρα σχεδόν μηδενικής ανοχής στην ύφεση. Κεντρικές τράπεζες μειώνουν επιθετικά τα επιτόκια και διογκώνουν τους ισολογισμούς τους, ενώ κυβερνήσεις εκτοξεύουν τα ελλείμματα για να στηρίξουν εισοδήματα, απασχόληση και χρηματοπιστωτική σταθερότητα.
Αυτή η προσέγγιση είναι πολιτικά ελκυστική: κανένας ηγέτης δεν θέλει να συνδέσει το όνομά του με μαζική ανεργία ή κατάρρευση τραπεζών. Όμως, η συνεχής αναβολή της «δημιουργικής καταστροφής» έχει κόστος. Η χαμηλή ή μηδενική ανοχή στις υφέσεις δημιουργεί προσδοκία ότι το κράτος και οι κεντρικές τράπεζες θα παρεμβαίνουν πάντα, ενθαρρύνοντας υπερβολικό ρίσκο από τράπεζες, επενδυτές και επιχειρήσεις.
Χρέος, φούσκες και στρεβλά κίνητρα
Η διαρκής στήριξη έχει οδηγήσει σε ιστορικά υψηλά επίπεδα δημόσιου και ιδιωτικού χρέους, αλλά και σε αποτιμήσεις περιουσιακών στοιχείων που συχνά απομακρύνονται από τα θεμελιώδη. Οι αγορές, γνωρίζοντας ότι σε κάθε σοβαρή αναταραχή θα υπάρξει «δίχτυ ασφαλείας», τιμολογούν τον κίνδυνο πιο χαλαρά. Αυτό μεταφράζεται σε φθηνή χρηματοδότηση για επιχειρήσεις που σε ένα πιο αυστηρό περιβάλλον ίσως δεν θα επιβίωναν.
Παράλληλα, η υπερβολική στήριξη τείνει να προστατεύει όχι μόνο τα νοικοκυριά και τις βιώσιμες εταιρείες, αλλά και τους λεγόμενους «ζόμπι» οργανισμούς, που σέρνονται χάρη στο χαμηλό κόστος δανεισμού. Η παραγωγικότητα επιβαρύνεται, καθώς πόροι και κεφάλαια παραμένουν δεσμευμένα σε μη αποδοτικές δραστηριότητες, αντί να κατευθύνονται σε πιο καινοτόμες και δυναμικές επιχειρήσεις.
Η πολιτική οικονομία της διαρκούς στήριξης
Πίσω από αυτή τη στρατηγική κρύβεται και μια ισχυρή πολιτική διάσταση. Οι ψηφοφόροι τιμωρούν τις κυβερνήσεις που αφήνουν να εξελιχθεί μια κρίση, ακόμη κι αν η βραχυπρόθεσμη «σκληρή» προσαρμογή οδηγούσε σε πιο υγιές σύστημα μακροπρόθεσμα. Αντίθετα, οι παρεμβάσεις που απαλύνουν άμεσα τον πόνο, ακόμη κι αν σωρεύουν κινδύνους στο μέλλον, σπάνια έχουν πολιτικό κόστος στο παρόν.
Η συνεχής αποφυγή υφέσεων τροφοδοτεί επίσης ανισότητες. Η άνοδος των τιμών των μετοχών και των ακινήτων ωφελεί κυρίως όσους ήδη διαθέτουν περιουσιακά στοιχεία, διευρύνοντας την απόσταση από τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα που εξαρτώνται περισσότερο από μισθούς και κοινωνικές παροχές.
Τι σημαίνει για την επόμενη κρίση
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν αυτό το υπόδειγμα μπορεί να συνεχιστεί επ’ αόριστον. Όσο το χρέος αυξάνεται και τα επιτόκια έχουν ήδη ανέβει από τα μηδενικά επίπεδα, τα περιθώρια για νέες μαζικές παρεμβάσεις στενεύουν. Μια μελλοντική κρίση ενδέχεται να βρει κυβερνήσεις και κεντρικές τράπεζες με λιγότερα «πολεμοφόδια» και κοινωνίες πολύ πιο ευαίσθητες σε πληθωριστικές πιέσεις.
Η συζήτηση που ανοίγει διεθνώς δεν είναι αν οι υφέσεις είναι επιθυμητές, αλλά αν η πλήρης εξάλειψή τους είναι ούτε εφικτή ούτε υγιής. Ένα πιο ισορροπημένο πλαίσιο θα αναγνώριζε ότι ορισμένες, ελεγχόμενες φάσεις κάμψης είναι αναπόφευκτες και ίσως αναγκαίες για να διατηρηθεί η δυναμική και η ανθεκτικότητα των οικονομιών.
Σχόλιο 
: Για χώρες όπως η Ελλάδα, που στηρίζονται έντονα σε εξωτερική χρηματοδότηση και ευρωπαϊκή στήριξη, η διεθνής τάση αποφυγής υφέσεων προσφέρει βραχυπρόθεσμη ασφάλεια αλλά και τον κίνδυνο εφησυχασμού. Η ουσία είναι αν θα αξιοποιηθεί η περίοδος σχετικής σταθερότητας για διαρθρωτικές αλλαγές ή αν θα περιμένουμε την επόμενη κρίση με ακόμη πιο περιορισμένα περιθώρια αντίδρασης.
