Μια startup με την ονομασία Fable επιχειρεί να αναδημιουργήσει τα χαμένα 43 λεπτά της ταινίας «The Magnificent Ambersons» του Όρσον Γουέλς, χρησιμοποιώντας γενετική τεχνητή νοημοσύνη και ψηφιακούς ηθοποιούς. Το εγχείρημα, αν και εμποτισμένο με γνήσια cinephile αγάπη, αναζωπυρώνει μια έντονη ηθική και καλλιτεχνική διαμάχη γύρω από τα όρια της AI στην τέχνη.
Τον περασμένο φθινόπωρο, η ανακοίνωση ότι η startup Fable σχεδιάζει να «αναπλάσει» με γενετική τεχνητή νοημοσύνη το χαμένο υλικό από το κλασικό φιλμ του Όρσον Γουέλς «The Magnificent Ambersons» προκάλεσε αμηχανία και οργή σε πολλούς σινεφίλ. Πέρα από την τεχνολογική πρόκληση, πολλοί δυσκολεύτηκαν να δουν ουσιαστική εμπορική αξία σε ένα project που μοιάζει να παίζει με την ιερότητα της κινηματογραφικής κληρονομιάς.
Το «Άγιο Δισκοπότηρο» του χαμένου σινεμά
Μια εκτενής έρευνα του New Yorker φωτίζει τα κίνητρα του ιδρυτή της Fable, Έντουαρντ Σάατσι, γόνου της γνωστής οικογένειας διαφήμισης Saatchi & Saatchi. Μεγαλωμένος σε σπίτι με ιδιωτική αίθουσα προβολών και «κινηματογραφόφιλους» γονείς, ο Σάατσι είδε πρώτη φορά το «Ambersons» στα 12 του και έκτοτε το θεωρεί «το Άγιο Δισκοπότηρο του χαμένου κινηματογράφου».
Η ταινία, λιγότερο διάσημη από τον «Πολίτη Κέιν», φέρει ωστόσο τον μύθο ότι ο ίδιος ο Γουέλς τη θεωρούσε «πολύ καλύτερη». Μετά από καταστροφική δοκιμαστική προβολή, το στούντιο αφαίρεσε 43 λεπτά, επέβαλε ένα βεβιασμένο ευτυχές τέλος και κατέστρεψε το κομμένο υλικό για να αδειάσει χώρος στα αρχεία. Η ιδέα ότι ίσως υπάρχει τρόπος «να αναιρεθεί αυτό που συνέβη» είναι ο πυρήνας της εμμονής του Σάατσι.
Πώς λειτουργεί το project της Fable
Η Fable δεν είναι η πρώτη που επιχειρεί να ανασυνθέσει το χαμένο υλικό. Συνεργάζεται με τον σκηνοθέτη Μπράιαν Ρόουζ, ο οποίος είχε ήδη δουλέψει επί χρόνια σε animated αναπαραστάσεις βασισμένες στο σενάριο, σε φωτογραφίες παραγωγής και στις σημειώσεις του Γουέλς. Οι πρώτες του απόπειρες άφησαν ακόμη και φίλους και συγγενείς «να ξύνουν το κεφάλι τους», όπως παραδέχεται.
Η Fable επιχειρεί μια πιο φιλόδοξη, τεχνολογικά εξελιγμένη εκδοχή: γυρίζει τις σκηνές με ηθοποιούς σε live action και στη συνέχεια «ντύνει» το υλικό με ψηφιακά avatars των αυθεντικών ηθοποιών και συνθετικές φωνές. Ωστόσο, τα τεχνικά και αισθητικά προβλήματα είναι τεράστια. Από προφανή λάθη – όπως ένα ψηφιακό, δίκεφαλο «διπλό» του Τζόζεφ Κότεν – μέχρι πιο λεπτές αποτυχίες στην αναπαραγωγή της περίπλοκης φωτογραφίας του Γουέλς ή ακόμη και την τάση της AI να κάνει τις γυναίκες χαρακτήρες να μοιάζουν «αδικαιολόγητα χαρούμενες».
Δικαιώματα, ηθική και το όριο της τεχνητής «ανάστασης»
Αρχικά, ο Σάατσι παραδέχεται ότι ήταν «ολικό λάθος» το γεγονός ότι ανακοίνωσε δημόσια το project χωρίς να έχει μιλήσει ούτε με την οικογένεια Γουέλς ούτε με τη Warner Bros., που κατέχει τα δικαιώματα της ταινίας. Έκτοτε προσπαθεί να κερδίσει τη συναίνεσή τους. Η κόρη του Γουέλς, Μπιτρίς, δηλώνει ακόμη «σκεπτική», αλλά αναγνωρίζει ότι η ομάδα προσεγγίζει το έργο «με τεράστιο σεβασμό» προς τον πατέρα της.
Ο ηθοποιός και βιογράφος Σάιμον Κάλοου, στενός φίλος της οικογένειας Σάατσι, έχει δεχθεί να συμβουλεύει το εγχείρημα και το χαρακτηρίζει «σπουδαία ιδέα». Στον αντίποδα, η Μέλισα Γκαλτ, κόρη της ηθοποιού Αν Μπάξτερ, δηλώνει ότι η μητέρα της «δεν θα συμφωνούσε καθόλου». «Δεν είναι η αλήθεια», λέει. «Είναι η δημιουργία της αλήθειας κάποιου άλλου. Δεν είναι το πρωτότυπο, κι εκείνη ήταν καθαρολόγος».
Η τέχνη, η θνητότητα και τα όρια της AI
Ο αρθρογράφος του TechCrunch, παρότι αναγνωρίζει πλέον τις καλές προθέσεις των δημιουργών, καταλήγει να συνταχθεί με την κριτική της Γκαλτ: ακόμη και στην καλύτερη εκδοχή, το αποτέλεσμα θα είναι απλώς μια «περιέργεια», ένα όνειρο για το πώς «θα μπορούσε» να ήταν η ταινία. Επικαλείται μάλιστα πρόσφατο δοκίμιο του Άαρον Μπέιντι, ο οποίος παρομοιάζει την AI με βρικόλακα: ούτε οι βρικόλακες ούτε η τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να συλλάβουν αυτό που κάνει την τέχνη δυνατή – τη συνείδηση της θνητότητας, του τέλους, της απώλειας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η εμμονή ότι «κάπως» μπορεί να αναιρεθεί η καταστροφή του αρχικού φιλμ μοιάζει, αν όχι «βρικολακική», τότε σίγουρα παιδική στην άρνηση της οριστικότητας. Το εγχείρημα της Fable φωτίζει έτσι ένα βαθύτερο δίλημμα της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης: πού σταματά η δημιουργική αποκατάσταση και πού αρχίζει η αλλοίωση της ιστορίας της τέχνης.
Σχόλιο 
: Το project της Fable ξεπερνά κατά πολύ ένα «παιχνίδι» με ένα κλασικό φιλμ: λειτουργεί ως πείραμα για το μέχρι πού θα επιτραπεί στην AI να ξαναγράφει το παρελθόν της πολιτιστικής κληρονομιάς. Για τις δημιουργικές βιομηχανίες και τα στούντιο, η υπόθεση θα αποτελέσει κρίσιμο προηγούμενο σε ζητήματα δικαιωμάτων, δεοντολογίας και εμπορικής εκμετάλλευσης «νέου» περιεχομένου που παράγεται πάνω σε έργα που θεωρούσαμε οριστικά ολοκληρωμένα.
#τεχνητή_νοημοσύνη #κινηματογράφος #OrsonWelles #AI
