Ο σύγχρονος ταξιδιώτης βρίσκεται σε ηθικό δίλημμα ανάμεσα στην ανάγκη μετακίνησης και το αποτύπωμα τουρισμού και αερομεταφορών. Ειδικοί προτείνουν πρακτικούς τρόπους για πιο υπεύθυνες επιλογές χωρίς μηδενιστικές απαγορεύσεις.
Ο τουρισμός βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο μιας σύνθετης ηθικής και περιβαλλοντικής συζήτησης. Από τη μία πλευρά, τροφοδοτεί την κλιματική κρίση, επιτείνει τον υπερτουρισμό και συχνά στηρίζει προβληματικά πολιτικά καθεστώτα. Από την άλλη, αποτελεί βασικό πυλώνα εισοδήματος για εκατομμύρια ανθρώπους και καλλιεργεί τον διαπολιτισμικό διάλογο. Το ερώτημα «είναι ακόμη δυνατός ο υπεύθυνος ταξιδιωτικός τρόπος ζωής;» δεν έχει απλές απαντήσεις.
Υπερτουρισμός, «υποτουρισμός» και η σημασία του timing
Ο Βόλφγκανγκ Στράσντας, επιστημονικός διευθυντής του Κέντρου Βιώσιμου Τουρισμού στο Βερολίνο, απορρίπτει τη λογική της συλλογικής ενοχής. «Δεν χρειάζεται να αισθανόμαστε τύψεις που ταξιδεύουμε», σημειώνει, υπενθυμίζοντας ότι σε πολλές χώρες ο τουρισμός είναι κρίσιμος οικονομικός κλάδος και μοχλός ανάπτυξης. Ωστόσο, θεωρεί απαραίτητο ο ταξιδιώτης να ζυγίζει εκ των προτέρων δύο βασικούς παράγοντες: το περιβαλλοντικό αποτύπωμα και τις πιέσεις του υπερτουρισμού σε δημοφιλείς προορισμούς.
Η επιλογή περιόδου και προορισμού είναι καθοριστική. Αντί για μια επίσκεψη στην ήδη κορεσμένη Αθήνα στην καρδιά του καλοκαιριού, προτείνει ταξίδια εκτός υψηλής περιόδου ή στροφή σε λιγότερο προβεβλημένες, αλλά εξίσου ενδιαφέρουσες πόλεις – όπως η Λειψία αντί του Βερολίνου ή η Φιλαδέλφεια αντί της Νέας Υόρκης. Παράλληλα, αναδεικνύει την έννοια του «undertourism»: περιοχές που υποδέχονται λίγους επισκέπτες, ενώ οι τοπικές κοινωνίες θα ωφελούνταν από περισσότερη τουριστική κίνηση.
Στην Καταλονία, για παράδειγμα, όπως εξηγεί η Πέτρα Τόμας, διευθύντρια του δικτύου βιώσιμου τουρισμού Forum Anders Reisen, η Βαρκελώνη ασφυκτιά από τουρισμό, την ώρα που αγροτικές περιοχές επιζητούν περισσότερους επισκέπτες. Τα μέλη του δικτύου της δεσμεύονται να αποφεύγουν ήδη υπερφορτωμένες περιοχές, ώστε να μην επιδεινώνουν φαινόμενα υπερτουρισμού.
Ηθικά διλήμματα, πολιτική και περιβάλλον
Πέρα από τον όγκο των επισκεπτών, ο τρόπος συμπεριφοράς τους αναδεικνύεται σε κρίσιμο ζήτημα. Η Τόμας περιγράφει περιστατικό στο Καμερούν, όπου τουρίστες φωτογράφιζαν εσωτερικούς χώρους σπιτιών χωρικών χωρίς άδεια, παραβιάζοντας κατάφωρα την ιδιωτικότητά τους. Τέτοιες σκηνές φωτίζουν την ανάγκη για πολιτισμικό σεβασμό και σαφείς κανόνες δεοντολογίας.
Ο Ελβετός μπλόγκερ Όλιβερ Τσβάλεn, δημιουργός του Weltreiseforum, εστιάζει στα καθημερινά μικρά διλήμματα: «Πρέπει να δίνεις στυλό σε παιδιά που ζητιανεύουν;» αναρωτιέται. Μια πράξη που μοιάζει φιλανθρωπική μπορεί να ενθαρρύνει τους γονείς να κρατούν τα παιδιά μακριά από το σχολείο.
Ακόμη πιο περίπλοκη είναι η σχέση ταξιδιού και πολιτικής. Ορισμένοι ταξιδιώτες αποφεύγουν χώρες με αυταρχικά καθεστώτα, θεωρώντας ότι έτσι δεν τα νομιμοποιούν. Ο Τσβάλεn αντιτείνει ότι τα μποϊκοτάζ πλήττουν κυρίως τους απλούς εργαζόμενους – από τους μικροπωλητές μέχρι το προσωπικό των ξενοδοχείων – ενώ οι τουρίστες συχνά αποτελούν τη μοναδική γέφυρα επικοινωνίας αυτών των κοινωνιών με τον έξω κόσμο.
Αερομεταφορές, εκπομπές και ρεαλιστικές λύσεις
Το μεγαλύτερο, ωστόσο, αγκάθι του σύγχρονου τουρισμού παραμένει το περιβαλλοντικό κόστος, ιδίως των αερομεταφορών. Ο Τσβάλεn αναγνωρίζει ότι «ό,τι κι αν κάνουμε, το ταξίδι θα είναι πάντα πρόκληση για την προστασία του περιβάλλοντος». Προτείνει όμως ρεαλιστικό μετριασμό: λιγότερα, αλλά μεγαλύτερης διάρκειας ταξίδια, αποφυγή πτήσεων όπου υπάρχει εναλλακτική με τρένο ή λεωφορείο, επιλογή απευθείας δρομολογίων και νεότερων, πιο αποδοτικών αεροσκαφών.
Στο ίδιο μήκος κύματος, το Forum Anders Reisen δίνει προτεραιότητα σε συνδέσεις με τρένο και λεωφορείο όπου αυτό είναι εφικτό, αναγνωρίζοντας ότι ορισμένοι προορισμοί είναι προσβάσιμοι μόνο αεροπορικώς. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο Στράσντας συστήνει τη χρήση δεικτών κλιματικής απόδοσης, όπως ο δείκτης της Atmosfair που κατατάσσει τις αεροπορικές εταιρείες βάσει κλιματικής αποδοτικότητας, και την αντιστάθμιση των εκπομπών CO₂.
Παρά τις αντιφάσεις, ο Γερμανός ερευνητής επιμένει ότι «κατ’ αρχήν, το ταξίδι είναι win–win για όλους τους εμπλεκόμενους», υπό την προϋπόθεση ότι ο ταξιδιώτης ενημερώνεται, κάνει συνειδητές επιλογές και αναλαμβάνει την προσωπική του ευθύνη.
Σχόλιο 
: Η διεθνής συζήτηση για τον υπεύθυνο τουρισμό αφορά άμεσα και την Ελλάδα, όπου ο συνδυασμός υπερτουρισμού σε εμβληματικούς προορισμούς και κλιματικής πίεσης καθιστά αναγκαία μια στρατηγική ανακατανομής ροών, επένδυσης σε ήπιες μεταφορές και ενίσχυσης λιγότερο ανεπτυγμένων περιοχών. Για τον Έλληνα ταξιδιώτη –εντός και εκτός χώρας– το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι αν θα ταξιδέψει, αλλά πώς, πότε και με ποιες προτεραιότητες.
#τουρισμός #υπεύθυνοςΤουρισμός #κλιματικήΑλλαγή #υπερτουρισμός
