Σε ιστορική δίκη στο Λος Άντζελες, ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ καλείται να εξηγήσει γιατί επανέφερε τα φίλτρα ομορφιάς στο Instagram, παρά τις ομόφωνες προειδοποιήσεις ειδικών για κινδύνους στην ψυχική υγεία των εφήβων. Η υπόθεση μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για καταιγισμό αγωγών κατά των μεγάλων πλατφορμών κοινωνικών δικτύων.
Στο επίκεντρο μιας δίκης με ευρύτερες συστημικές προεκτάσεις βρίσκεται ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ, καθώς καταθέτει ενώπιον ενόρκων στο Λος Άντζελες για τον ρόλο του Instagram στην ψυχική υγεία ανηλίκων και τον εθιστικό χαρακτήρα των κοινωνικών δικτύων. Η αγωγή υποστηρίζει ότι τα προϊόντα της Meta και άλλων πλατφορμών έχουν σχεδιαστεί με τρόπο που ενισχύει τον εθισμό των παιδιών, σε μια υπόθεση που ήδη συγκρίνεται με τις ιστορικές δίκες κατά των καπνοβιομηχανιών τη δεκαετία του 1990.
Σύγκρουση «ελευθερίας έκφρασης» και προστασίας ανηλίκων
Κομβικό σημείο της υπόθεσης είναι η απόφαση του Ζάκερμπεργκ το 2019 να επαναφέρει τα λεγόμενα «φίλτρα ομορφιάς» στο Instagram, τα οποία αλλοιώνουν ψηφιακά την εμφάνιση των χρηστών. Η Meta είχε προηγουμένως αναστείλει τη λειτουργία τους, αναθέτοντας σε 18 ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες να αξιολογήσουν τις επιπτώσεις τους. Όλοι κατέληξαν ότι τα φίλτρα μπορούν να πυροδοτήσουν διαταραχές εικόνας σώματος και άλλα προβλήματα ψυχικής υγείας στους εφήβους.
Παρά τις εισηγήσεις, ο Ζάκερμπεργκ επέλεξε να τα ενεργοποιήσει εκ νέου, επικαλούμενος την «ελευθερία έκφρασης» και χαρακτηρίζοντας τους περιορισμούς «πατερναλιστικούς» και «υπερβολικούς». Όπως κατέθεσε, προτίμησε «να πάρει το ρίσκο» δίνοντας στους χρήστες περισσότερα εργαλεία αυτοέκφρασης, υποστηρίζοντας ότι η απόφαση δεν είχε κίνητρο το οικονομικό όφελος.
Εσωτερικά έγγραφα, χρόνος χρήσης και ανήλικοι χρήστες
Η υπερασπιστική γραμμή της Meta ότι πλέον δεν επιδιώκει τη μεγιστοποίηση του χρόνου παραμονής στις πλατφόρμες της δοκιμάζεται σκληρά στο δικαστήριο. Δικηγόροι των εναγόντων παρουσίασαν εσωτερικά email και έγγραφα της περιόδου 2013-2022, όπου ο ίδιος ο Ζάκερμπεργκ και στελέχη της εταιρείας αναφέρονται ρητά στον χρόνο χρήσης, ιδίως εφήβων, ως βασικό στόχο ή KPI.
Ο Ζάκερμπεργκ επιμένει ότι η στρατηγική έχει αλλάξει και ότι σήμερα η Meta εστιάζει στη «χρησιμότητα» και «μακροπρόθεσμη αξία» για τους χρήστες, μιλώντας για «βιώσιμη κοινότητα». Ωστόσο, η αξιοπιστία αυτής της στροφής υπονομεύεται από επιπλέον στοιχεία: εσωτερικό έγγραφο του 2018 εκτιμούσε ότι ήδη από το 2015 υπήρχαν περίπου 4 εκατομμύρια χρήστες κάτω των 13 ετών στο Instagram στις ΗΠΑ, δηλαδή περίπου το 30% των παιδιών 10-12 ετών.
Το στοιχείο αυτό έρχεται σε ευθεία αντίθεση με κατάθεση του Ζάκερμπεργκ στο Κογκρέσο, όπου είχε δηλώσει ότι άτομα κάτω των 13 ετών δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούν την πλατφόρμα. Ο ίδιος παραδέχθηκε στο δικαστήριο ότι η απομάκρυνση ανηλίκων είναι «δύσκολη» λόγω ψευδών δηλώσεων ηλικίας και ότι «μακάρι να είχαν ληφθεί μέτρα νωρίτερα», υποστηρίζοντας πως η Meta πλέον βρίσκεται «στη σωστή θέση» και θα ενισχύσει τα εργαλεία ελέγχου.
Εθισμός, ντοπαμίνη και πολιτικές για σοβαρές παραβάσεις
Ακόμη πιο επιβαρυντικά για τη Meta είναι εσωτερικά email που παρομοιάζουν το Instagram με «ναρκωτικό», με εργαζόμενο να γράφει ότι «είμαστε βασικά έμποροι» και να αναφέρεται σε αντίδραση πανικού του επικεφαλής του Instagram, Adam Mosseri, όταν τέθηκε το θέμα της έκκρισης ντοπαμίνης μέσω της χρήσης της πλατφόρμας.
Πρώην ανώτατο στέλεχος ασφάλειας κατέθεσε επίσης ότι η εταιρεία διατηρούσε πολιτική «17x strike» για λογαριασμούς που συνδέονταν με sex trafficking: μέχρι και 16 παραβάσεις (π.χ. προώθηση πορνείας) πριν ανασταλεί ή κλείσει ο λογαριασμός. Το πλαίσιο αυτό δημιουργεί ερωτήματα για το πώς η Meta ισορροπεί ανάμεσα στην «ελευθερία λόγου» και στην προστασία ευάλωτων ομάδων.
Δικαστικό προηγούμενο με παγκόσμιο αντίκτυπο
Η πρώτη ενάγουσα, μια 20χρονη με τα αρχικά KGM, υποστηρίζει ότι εθίστηκε σε Instagram και YouTube από παιδική ηλικία, με συνέπεια άγχος και κατάθλιψη. Χιλιάδες ιδιώτες, σχολικές περιφέρειες και γενικοί εισαγγελείς έχουν ήδη καταθέσει παρόμοιες αγωγές κατά μεγάλων πλατφορμών, ζητώντας αποζημιώσεις και αλλαγές στον σχεδιασμό των προϊόντων.
Μια ήττα για τη Meta και την Google στο Λος Άντζελες θα μπορούσε να λειτουργήσει ως νομικό προηγούμενο, ανοίγοντας τον δρόμο για μαζικές διεκδικήσεις και αναγκαστικές παρεμβάσεις στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται και «μετριούνται» τα social media, από τον χρόνο χρήσης μέχρι την έκθεση ανηλίκων σε επιβλαβές περιεχόμενο.
Σχόλιο 
: Η δίκη δεν αφορά μόνο τη Meta, αλλά συνολικά το επιχειρηματικό μοντέλο των social media που στηρίζεται στην προσοχή και στη συμπεριφορική στόχευση, συχνά εις βάρος των πιο ευάλωτων χρηστών. Αν τα δικαστήρια στις ΗΠΑ ανοίξουν τον δρόμο για ευθύνη τύπου «καπνοβιομηχανιών», οι τεχνολογικοί κολοσσοί θα αναγκαστούν να επανασχεδιάσουν ριζικά τόσο τα προϊόντα τους όσο και τους δείκτες επιτυχίας τους, με άμεσες συνέπειες στην κερδοφορία, στη ρύθμιση και στις επενδυτικές αποτιμήσεις του κλάδου.
#Meta #Instagram #Ζάκερμπεργκ #ΚοινωνικάΔίκτυα #ΨυχικήΥγεία
