Περιστατικό υπερβολικής χρήσης ChatGPT ανοίγει συζήτηση για μια νέα μορφή εξάρτησης: την ψυχολογική και γνωσιακή εξάρτηση από chatbots. Ειδικοί προειδοποιούν για τον κίνδυνο απώλειας αυτονομίας στη σκέψη.
Μια προσωπική ιστορία που δημοσιεύεται στη βρετανική εφημερίδα «Guardian» αναδεικνύει μια νέα, ταχέως αναδυόμενη ανησυχία: την υπερβολική εξάρτηση από την τεχνητή νοημοσύνη στην καθημερινή ζωή. Γυναίκα περιγράφει ότι ο σύντροφός της, 44 ετών, επιχειρηματίας με ΔΕΠΥ (ADHD), έχει φτάσει στο σημείο να χρησιμοποιεί το ChatGPT σχεδόν για τα πάντα – από επαγγελματικά κείμενα μέχρι απλές πληροφορίες, όπως δρομολόγια τρένων, ακόμη και όταν υπάρχουν πιο αξιόπιστες, εξειδικευμένες εφαρμογές.
Σύμφωνα με τα στοιχεία χρήσης («ChatGPT Wrapped»), ο άνδρας ανήκει στο κορυφαίο 0,3% των πιο εντατικών χρηστών παγκοσμίως, γεγονός που ενισχύει την ανησυχία της συντρόφου του για την ικανότητά του να σκέφτεται αυτόνομα, αλλά και για το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της συνεχούς χρήσης μεγάλων μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης.
«Σύνδρομο υπερεξάρτησης από chatbot»
Η αρθρογράφος Ανναλίζα Μπαρμπιέρι απευθύνθηκε στον κλινικό ψυχολόγο και ψυχαναλυτή Dr Stephen Blumenthal και στον Henry Shelford, διευθύνοντα σύμβουλο της οργάνωσης ADHD UK. Ο Blumenthal θέτει το ερώτημα αν βρισκόμαστε «στο κατώφλι μιας νέας διαγνωστικής κατηγορίας, του “συνδρόμου υπερεξάρτησης από chatbot”», καθώς η κοινωνία εισέρχεται σε μια εποχή αυξανόμενης εξάρτησης από την τεχνητή νοημοσύνη.
Όπως σημειώνει, όταν η ΤΝ χρησιμοποιείται με μέτρο, μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά. Ωστόσο, «θα μπορούσε να έχει καταστροφικές συνέπειες αν εξαρτηθούμε από αυτήν και χάσουμε την ικανότητα για φυσιολογική λειτουργικότητα». Η προβληματική αρχίζει όταν η χρήση ξεπερνά την επίλυση του συγκεκριμένου ζητήματος και μετατρέπεται σε σχέση «σχεδόν ανθρωπομορφική», όπου ο χρήστης αποδίδει στο chatbot ανθρώπινες ιδιότητες, ζητώντας επιβεβαίωση, φροντίδα και συναισθηματική στήριξη.
Για άτομα με ΔΕΠΥ, εξηγεί, η ΤΝ είναι «τέλειο ταίριασμα»: βοηθά στη δομή, στον προγραμματισμό και στη συγκέντρωση. Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, υπάρχει αυξημένος κίνδυνος υπερεξάρτησης, ειδικά όταν το άτομο ήδη παλεύει με άγχος και αίσθημα ανεπάρκειας.
Το άγχος πίσω από την τεχνολογία
Ο Shelford παρομοιάζει την τεχνητή νοημοσύνη με «σωσίβιο» για κάποιον που νιώθει ότι βουλιάζει στις υποχρεώσεις. «Η ΤΝ μπορεί να σε πάρει σε λαγούμι, αλλά μπορεί και να σε στηρίξει, βοηθώντας σε να δομήσεις σκέψεις και πρόγραμμα», επισημαίνει. Στην εξεταζόμενη περίπτωση, ωστόσο, η χρήση φαίνεται να έχει ξεπεράσει το λειτουργικό επίπεδο και να αγγίζει τη δυσπιστία του άνδρα προς τις δικές του ικανότητες.
Οι ειδικοί συνιστούν να αποφευχθεί το «μουρμούρισμα» και η κριτική, που οδηγούν συνήθως σε άμυνα και περαιτέρω απομόνωση. Αντίθετα, προτείνουν ήρεμη συζήτηση, με ερωτήματα όπως: «Τι ακριβώς παίρνεις από αυτό το εργαλείο; Ποιες ανάγκες σου καλύπτει;» Στόχος είναι να αναγνωριστεί πρώτα ότι υπάρχει πρόβλημα και στη συνέχεια να βρεθούν εναλλακτικοί τρόποι διαχείρισης του άγχους και της οργάνωσης, με την ΤΝ να λειτουργεί συμπληρωματικά και όχι υποκατάστατα της ανθρώπινης κρίσης.
Καθοριστικό θεωρείται το γεγονός ότι ο συγκεκριμένος χρήστης έζησε και λειτούργησε επαρκώς πριν από την εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης. Αυτό, σύμφωνα με τους ειδικούς, μπορεί να αποτελέσει βάση για να ξαναχτίσει την εμπιστοσύνη στις δικές του δεξιότητες, με την ΤΝ να παραμένει εργαλείο και όχι «δεκανίκι» χωρίς το οποίο δεν μπορεί να σταθεί.
Σχόλιο 
: Η υπόθεση φωτίζει μια κρίσιμη, αλλά υποτιμημένη διάσταση της ψηφιακής μετάβασης: η ΤΝ δεν είναι μόνο τεχνολογικό, αλλά και ψυχολογικό φαινόμενο. Καθώς εργαλεία όπως το ChatGPT ενσωματώνονται στην εργασία, στην εκπαίδευση και στην προσωπική ζωή, η κοινωνία –και οι ρυθμιστικές αρχές– θα κληθούν να αντιμετωπίσουν όχι μόνο ζητήματα ιδιωτικότητας και αγοράς εργασίας, αλλά και νέες μορφές εξάρτησης, με επιπτώσεις στην ψυχική υγεία και στην ικανότητα κριτικής σκέψης.
#τεχνητήνοημοσύνη #ChatGPT #ψυχικήΥγεία #ADHD #εξάρτηση
